किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १०९

अन्वयः—श्रिया परिग्रहः चिराय क्व ?, दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता च क्व ? हि शरदभ्रचलाः, बहुच्छलाः, श्रियः चलेन्द्रियैः, असुरक्षाः ( भवन्ति ) ॥ ३९ ॥

सुधा—श्रिया = सम्पदाँम्, परिग्रहः = स्वायत्तीकरणम्, चिराय = बहुकालम्, क्व = कुत्र, मे कुत्रापि सदैव केनापि श्रियो वशीकर्तुं शक्यन्ते इति भावः । तथा च दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता = चपलेन्द्रियघोटकाधीनता, च = अपि, क्व = कुत्र, अर्थादृशी-कृतेन्द्रियैरपि जनैश्चिरं श्रोर्न रक्षितुं पार्यते, किमुत त्वद्विधैरवशेन्द्रियैः क्रोधपरवशैरित्यर्थः । हि = यतः, यस्मादित्यर्थः । शरदभ्रचलाः = शरदऋतुमेघवच्चलाः शरह्तु-राश्विनकार्तिकाभ्यां मासाभ्यां, भवति, तत्र मेघा निर्जलत्वाल्लघवो भवन्ति अतो हि ते वायुना झटिति झटित्याकृष्यन्त इति भावः । बहुच्छलाः = विशेषव्याजवृत्तिमत्यः,, श्रियः = सम्पदः, चलेन्द्रियैः = अन्यवस्थितैः । असुरक्षाः = दुरक्षाः, न सुखेन रक्षितुं शक्याः भवन्ति । वा असुभिः प्राणैः रक्षा भवति यासां ता असुरक्षाः भवन्ति ॥ ३९॥

समासः—वशङ्गतो वश्यस्तस्य भावस्तत्त। वश्यता, इन्द्रियाण्येव वाजिनः, इन्द्रियवाजिनः, दुष्टा ये इन्द्रियवाजिनः, तेषां वश्यतेति दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता । शरदोऽभ्रं शरदभ्रं, शरदभ्रवत् चला इति शरदभ्रचलाः । चलानि इन्द्रियाणि येषां ते चलेन्द्रियास्तैश्चलेन्द्रियः । बहूनि छलानि यासु ता बहुच्छलाः । न सुखेन रक्षा यासां ता असुरक्षाः ॥ ३९ ॥

व्याकरणम्—असुरक्षाः = नञ् + सु + रक्ष् + खल् + टाप् ॥ ३९ ॥

वाच्यान्तरम्—श्रिया परिग्रहेण चिराय क्व भूयते । दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यतया च क्व भूयते । शरदभ्रचलाभिर्बहुच्छलाभिः श्रीभिश्चलेन्द्रियैरसुरक्षाभिर्भूयते ॥ ३९ ॥

कोषः—‘चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिराथंका’ इत्यमरः ! ‘घोटके वीति-तुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः । वाजिवाहावंगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः’ इत्यमरः । ‘अभ्रं मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः’ इत्यमरः ॥ ३९ ॥

सारार्थः—प्रथमन्तु जितेन्द्रियैः स्थिरबुद्धिभिरपि चिरं न च लक्ष्मी रक्षितुं पार्यते तदजितेन्द्रियाणां चपलानां का तस्याश्चिररक्षणे शक्तिः ? अतो लक्ष्मीरक्षणेच्छुभि-र्जनैः सदासावधानैजितेन्द्रियैश्च भवितव्यमिति ॥ ३९ ॥

भाषार्थः—एक तो चिरकाल तक लक्ष्मी को अपने वश में रखना ही कठिन होता है। दूसरी बात यह है कि दुष्ट (कुमार्ग में ही दौड़ने वाले) इन्द्रियरूप घोड़ों को अपने वश में रखना भी दुःसाध्य है। इसलिये जिन्होंने इन्द्रियों को वश में नहीं किया है, उनसे आश्विन-कार्तिक के बादल की ऐसी क्षणिक और विशेष दंगा-फसाद वाली सम्पत्ति (लक्ष्मी) की रक्षा नहीं होती ॥ ३९ ॥

क्रोधस्य दुष्टतामुक्त्वा तस्य त्यागमपदिशति—

किमसामयिकं वितन्वता मनसः क्षोभमुपात्तरंहसः ।
क्रियते पतिरुच्चकैरपां भवता धीरतयाऽधरीकृतः ॥ ४० ॥