किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

११४	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीयः

वाला यदि कोई ऐसा उपकरण है तो केवल शान्ति ही है, शान्ति के बराबर दूसरा और कोई भी नहीं है ॥ ४३ ॥

ननु तितिक्षया कालक्षेपे दुर्योधनः सर्वान् राज्ञो वशीकुर्यादित्यत्राह—

प्रणतिप्रवणान्विहाय नः सहजस्नेहनिबद्धचेतसः । प्रणमन्ति यदा सुयोधनं प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः ॥ ४४ ॥

प्रणतीति । सहजस्नेहेनाकृत्रिमप्रेम्णा निबद्धचेतसोऽस्मासु गाढं लग्नचित्ताः। दुर्योधने तु न तथेति भावः। कि च मानभृतामहङ्कारिणां प्रथमेऽग्रेशराः। सुयोधनस्तु ततोऽपीति भावः। वृष्णयो यादवाः प्रणतिप्रवणान्प्रणामपरान्। सुयोधनस्तु न तथेति भावः। नोऽस्मान्विहाय सुयोधनं सदा न प्रणमन्ति न नमन्ति नानुसरन्ति। किन्तु कार्यकाले त्यक्ष्यन्तेवेत्यर्थः। सति यादवविग्रहे न किञ्चिदस्माकं साध्यं भवेदिति भावः। अनेकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—मानभृतां, प्रथमे, वृष्णयः, प्रणतिप्रवणान्, सहजस्नेहनिबद्धचेतसः, नः, विहाय, सदा, सुयोधनं, प्रणमन्ति ॥ ४४ ॥

सुधा—मानभृताम् = अहङ्कारिणाम्, प्रथमे = अग्रगण्याः, नहि यादवसमाः शौर्योदार्यवीर्यगाम्भीर्यरूपवित्तादिभिः केऽपि सन्तीति भावः। एवम्भूताः वृष्णयः = यादवाः, प्रणतिप्रवणान् = प्रणामनम्रान्, सदा विनयवत इत्यर्थः। सहजस्नेहनिबद्धचेतसः = स्वाभाविकप्रेमबद्धमनसः, नः = अस्मान्, विहाय = त्यक्त्वा, सदा = सर्वदा, सुयोधनं = धृतराष्ट्रज्येष्ठपुत्रं, दुर्योधनमिस्यर्थः। न प्रणमन्ति = न नमन्ति। नहि तं सदाऽनुसरन्ति, केवलमधुनाऽस्मदाश्रयाभावेन स्वेष्टसाधनाय तस्याश्रयोऽङ्गीकृतो यादवैः, अस्माकं कौरवैर्जाते विग्रहे नियतं तं विहायास्मत्पक्षे आगमिष्यन्तीति फलितार्थः ॥ ४४ ॥

समासः—प्रगत्यां प्रवणाः प्रणतिप्रवणास्तान् प्रणतिप्रवणान्। सहजः स्वाभाविको यः स्नेहः स सहजस्नेहस्तेन सहजस्नेहेन निबद्धं चेतो येषां तान् सहजस्नेहनिबद्धचेतसः। मानं बिभ्रतीति मानभृतस्तेषां मानभृताम् ॥ ४४ ॥

व्याकरणम्—प्रणमन्ति—प्र + नम् + लट् ॥ ४४ ॥

वाच्यान्तरम्—मानभृतां प्रथमैर्वृष्णिभिः प्रणतिप्रणवान् सहजस्नेहनिबद्धचेतसो नः विहाय सदा सुयोधनो न प्रणम्यते ॥ ४४ ॥

कोषः—'प्रणामप्रणती समे' इति कोषः। 'प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे' इत्यमरः। 'प्रेमा ना प्रियता हार्द प्रेम स्नेहः' इत्यमरः। चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः ॥ ४४ ॥

सारार्थः—यदा मम दुर्योधनादिभिर्विग्रह उपस्थितः स्यात्तदानीं येऽधुना दुर्योधनाश्रयः सन्ति, तेऽपि तं मुक्त्वाऽस्मत्पक्षमनुगमिष्यन्ति, तत्र सर्वप्रथमं