किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्ग ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ११७

भावार्थः—दुर्योधनेन या त्रयोदशवार्षिकी समयमर्यादा कृता; तन्मध्य एव चेद्वयं तेन साकं विग्रहं कुर्मस्तदा ये तदवध्यनन्तरमात्मनाऽस्मत्पक्षमङ्गीकरिष्यन्ति, त एव भूपा अस्मान् नीतिप्रतिकूलान् ज्ञात्वा स्वयमस्मद्भिन्ना भविष्यन्ति । यथा सूर्योदये कमलवनानि स्वयं स्फुटितानि भवन्ति तद्वद् द्विषताऽधुना विग्रहे कृते सर्वथा स्वीयैव हानिरस्ति, तेन मौनावलम्बनमेव वरम् ॥ ४६ ॥

भाषार्थः—समय का करार करनेवाले दुर्योधन के साथ अभी अगर आप विग्रह ठानेंगे तो यही विग्रह सब राजाओं के मेरे पक्ष से फुटा देगा, जैसे कि उदय होते ही सूर्य कमल वन मुख ( कलियों के अग्रभाग ) को स्फुटित करता है ॥ ४६॥

अथ ये वृष्णिपक्षास्तान्प्रत्याह—

उपजापसहान्विलङ्घयन् स विधाता नृपतीन्मदोद्धतः । सहते न जनोऽप्यधःक्रियां किमु लोकाधिकधाम राजकम् ॥४७॥

उपजापेति । मदोद्धतः स दुर्योधनो नृपतीनन्यान्नृपान्विलङ्घयन्मदादवमानयन् । सहन्त इति सहाः । पचाद्यच् । उपजापस्य सहान् भेदयोग्यान् । 'समौ भेदोपजापौ' इत्यमरः । विधाता विधास्यति । दधातेर्लुट् । अवमानितो जनः सुभेद इति भावः । न च ते सहिष्णव इत्याह-जनः प्राकृतोऽप्यधः क्रियामपमानं न सहते । लोकाधिकधाम लोकोत्तरप्रतापं राजकं राजसमूहः 'गोत्रोक्षोष्ट्र-' इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः । किमु न सहत इति किं वक्तव्यमित्यर्थः । तथा सति कृत्स्नमेव राजमण्डलमस्मानेवावलम्बिष्यत इति भावः ॥ ४७ ॥

अन्वयः—मदोद्धतः, सः, नृपतीन्, विलङ्घयन् ( सन् ), उपजापसहान्, विधाता जनः अपि, अधःक्रियां; न, सहते, लोकाधिकधाम, राजकं, किमु ॥ ४७ ॥

सुधा—मदोद्धतः = अविनयी, उद्दण्ड इति यावत् । सः = दुर्योधन इत्यर्थः । नृपतीन् = भूपान्, स्वाश्रितानिति शेषः । विलङ्घयन् = तिरस्कुर्वन् सन्, स्वयमेव, उपजापसहान् = भेदयोग्यान् विधाता = विधास्यति; करिष्यतीति यावत् । नहि तेषामात्मपक्षिणो विधातुं गूढचरप्रेषणावश्यकतेति भावः । कुतः इति तद्धेतुमाह— जनः = साधारणलोकः, अपि, विभवादिहीनोऽपि लोक इत्याशयः । अधःक्रियां = तिरस्क्रियाम्, अपमानमिति यावत् । न सहते = न क्षमते, तर्हि लोकाधिकधाम = लोकोत्तरतेजस्कम्, राजकं = राजसमूहः, किमु = किमिव, सहते नहि कथमपि दुर्योधनकृतावमानं ते सहिष्यन्ते, तदा नियतं नः पक्षमङ्गीकरिष्यन्तीति ॥ ४७ ॥

समासः—सहन्त इति सहा, उपजापस्य सहा उपजापसहाः । मदेनोद्धतः मदोद्धतः । लोकेभ्योऽधिकमिति लोकाधिकं लोकाधिकं धाम यस्य तद् लोकाधिकधाम । राज्ञां समूहो राजकम् ॥ ४७ ॥

व्याकरणम्—विलङ्घयन् = वि + लङ्घ् = णिच् + शतृ । सहते + सह् + लट् ॥४७॥