किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१२८ किरातार्जुनीयम् । [द्वितीयः

अवहितहृदयो विधाय सोऽर्हामृषिवदृषिवरे गुरूपदिष्टाम्।
तदनुमतमलञ्चकार पश्चात् प्रशम इव श्रुतमासनं नरेन्द्रः॥ ५८॥

अवहितेति। स नरेन्द्रोऽवहितहृदयोऽप्रमत्तचित्तः सन्। ऋषिवरे मुनिश्रेष्ठे। ऋषिवदृष्यार्हाम्। अर्हार्थे वतिप्रत्ययः। गुरूपदिष्टाम्। शास्त्रीयामित्यर्थः। अर्हा पूजां। 'गुरोश्च हलः' इत्यकारप्रत्ययः। विधाय पश्चादनन्तरं तदनुमतं तेनानुज्ञातमासनम्। प्रशमः शान्तिः श्रुतं शास्त्रश्रवणमिव। अलञ्चकार। उक्तं च—'प्रशमस्तस्य भवत्यलङ्क्रिया' इति। मुन्याज्ञयोपविष्टवानित्यर्थः ॥ ५८॥

अन्वयः—सः, नरेन्द्रः, अवहितहृदयः, (सन् ), ऋषिवरे, ऋषिवद्, गुरूपदिष्टाम्, अर्हा विधाय, पश्चात्, तदनुमतम्, आसनम्, प्रशमः, श्रुतम्, इव, अलञ्चकार।

सुधा—सः = युधिष्ठिरः, नरेन्द्रः = राजा, अवहितहृदयः = सावधानचित्तः सन्, ऋषिवरे = योगिश्रेष्ठे, मुनिवरे, व्यास इत्यर्थः। ऋषिवद् = ऋषियोग्यां, गुरूपदिष्टां = गुरुपदेशानुसारां, शास्त्रविहितामित्यर्थः। यथा (पाद्यं, मधुपर्कः, आचमनीयं, स्नानीयं, भोज्यं, पुनराचमनीयं, शयनं चेत्यादि, सर्वविधरूपाम्) अर्हाम् = पूजां, विधाय = कृत्वा, पश्चात् = पूजाऽनन्तरं, सुस्थे मुनौ, तदनुमतं = तदनुज्ञातं, व्यासेन निर्दिष्टम्, आसनम् = पीठम्, प्रशमः = शान्तिः, श्रुतं = शास्त्रश्रवणम्, इव, अलञ्चकार = परिगृहीतवान्, व्यासपूजां कृत्वा तदाज्ञया स्वयमप्युपविष्ट इत्यर्थः ॥ ५८ ॥

पद्यपरिचयः—इदं 'पुष्पिताग्रा' नाम वृत्तम्। इदमर्धसमम, अथाधं समं यस्य तत्, तथाहि = प्रथमपादलक्षणं तृतीयपादलक्षणेन समम्। द्वितीयपादलक्षणं तु चतुर्थेन सममिति भावः। ततस्तल्लक्षणञ्च 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति। अस्यायामाशयः—विषमे प्रथमतृतीयचरणे, नगणनगणरगणयगणा भवन्ति, समे च चरणेऽर्थात् द्वितीयचतुर्थपादयोः नगणजगणजगणरगणा एको गुरुश्चैते यत्र पद्यार्धे; तत्पुष्पिताग्रा नाम वृत्तम्। प्रकृतौ यथा—

न	न	र	य	न	ज	ज	र	ग
। । ।	। । ।	ऽ । ऽ	। ऽ ऽ	। । ।	। ऽ ।	। ऽ ।	ऽ । ऽ	ऽ
अ व हि	त हृ द	यो वि धा	य सो ऽर्हा	मृ षि व	दृ षि प्र	व रे गु	रू प दि	ष्टाम्

न	न	र	य	न	ज	ज	र	ग
। । ।	। । ।	ऽ । ऽ	। ऽ ऽ	। । ।	। ऽ ।	। ऽ ।	ऽ । ऽ	ऽ
त द नु	म त म	ल ञ्च का	र प श्चा	त्प्र श म	इ व श्रु	त मा स	नं न रे	न्द्रः

समासः—अवहितं हृदयं यस्य सः अवहितहृदयः। ऋषिषु प्रवरः ऋषिवरः तस्मिन् ऋषिवरे। गुरुणोपदिष्टा या सा तां गुरूपदिष्टाम् ॥ ५८ ॥