किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

८ किरातार्जुननीयम् . [ तृतीयः

अन्वयः—लोकगुरोः, तव, अमोघं सन्दर्शनम् , आत्मयोनेः ( दर्शनम् ) इव, श्रियं, विकर्षति, अघानि, अपहन्ति, श्रेयः परिस्रौति, कीर्तिं तनोति, किं न धत्ते ॥७॥

व्याख्या—लोकगुरोः=संसारोपदेशकस्य, तव=भवतः, व्यासस्येत्यर्थः । अमोघम् = अव्यर्थं, सफलमित्यर्थः । दर्शनम्=अवलोकनं ( कर्तृ ) । आत्मयोनेः=ब्रह्मणः, दर्शनमिव, श्रियं = सम्पत्तिम्, विकर्षति = आकर्षति, गतामपि राज्यलक्ष्मीं पुनरावर्तयतीति भावः । अघानि = पापानि, अपहन्ति = नाशयन्ति, श्रेयः = कल्याणं, परिस्रौति = स्रवति, कीर्ति = यशः, ख्यातिं, तनोति = विस्तारयति, एवं किं न धत्ते, सर्वं ददातीत्यर्थः ॥ ७ ॥

समासः—लोकस्य भुवनस्य गुरुर्लोकगुरुस्तस्य लोकगुरोः । न मोघमित्यमोघम्, आत्मा एव योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य स आत्मयोनिस्तस्यात्मयोनेः ॥ ७ ॥

व्याकरणम्—विकर्षति = वि + कृष् + लट् । अपहन्ति = अप + हन् + लट् । तनोति = तनु + लट् । परिस्रौति = परि + स्रु + लट् । धत्ते = धा + लट् ॥ ७ ॥

वाच्यान्तरम्—आत्मयोनेरिव लोकगुरोस्तव सन्दर्शनेन श्रियो विकृष्यन्ते, अघान्यपहन्यन्ते, श्रेयः परिस्रूयते, किं न धीयते ॥ ७ ॥

कोषः—'लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया' इत्यमरः । 'कलुषं वृजिनैनाऽघमंहो दुरितदुष्कृतम्' इत्यमरः । 'यशः कीर्तिः समज्ञा च' इत्यमरः । 'लोकस्तु भुवने जने' इति कोषः । 'ब्रह्माऽत्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामह' इत्यमरः ॥ ७ ॥

सारार्थः—इह जगति तद्वस्तु विद्यत एव न हि यन्न सम्पादयति भवतां संदर्शनं, सर्वमलभ्यमसाध्यमंशं मनोरथं पूरयतीति ॥ ७ ॥

भाषार्थः—ब्रह्मा के समान आपका दर्शन, गयी हुई लक्ष्मी को भी लौटाता है और पापों का नाश करता है । कल्याण (भलाई) करता है । यश फैलाता है और क्या-क्या नहीं देता ? अर्थात् सब कुछ देता है ॥ ७ ॥

श्च्योतन्मयूखेऽपि हिमद्युतौ मे न निर्वृतं निर्वृतिमेति चक्षुः । समुज्झितज्ञातिवियोगखेदं त्वत्संनिधावुच्छसतीव चेतः ॥ ८ ॥

श्च्योतदिति ॥ हे भगवन् , श्च्योतन्मयूखे सुधास्राविकारे हिमद्युताविन्दावपि विषये न निर्वृतम् । नञर्थस्य नञ्शब्दस्य सुप्सुपेति समासः । मे चक्षुस्त्वत्सन्निधौ निर्वृतिं सुखमेति । तथा चेतश्च समुज्झितज्ञातिवियोगखेदं त्यक्तबन्धुविरहदुःखं समुच्छ्वसतीवानुरोधेन प्राणितीवेत्युत्प्रेक्षा । पूर्वार्धे तु निर्वृत्तिकारणे सत्यपीवाद्यनिर्वृत्तिकथनाद्विशेषोक्तिः । तदुक्तम्—'ततसामग्रयामनिर्वृत्तिर्विशेषोक्तिर्निगद्यते' इति ॥ ८ ॥