किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् २१

व्याख्या—( यः ) त्रिःसप्तकृत्वः = त्रिगुणसप्तवारम् , एकविंशतिवारमित्यर्थः । जगतीपतीनाम् = महीपतीनां, क्षत्रियाणामित्यर्थः । हन्ता = नाशकः, गुरुः = धनुरस्यवेदोपदेशकः । भीष्मस्यापीति शेषः । सः = तथाविधः, जामदग्न्यः = जमदग्निमुनिपुत्रः, परशुराम इत्यर्थः । यस्य = भीष्मस्य, वीर्यावधूतः = पराक्रमतिरस्कृतः, भीष्मेण पराजितः सन्नित्यर्थः । तदा = स्वपराजयावसरे, गुणानां = शौर्यौदार्यगाम्भीर्यादीनाम् , प्रकर्षम् = उत्कर्षम् , आधारवशम् = आश्रयाऽनुगुणं, विवेद = ज्ञातवान् । अन्यत्किमु कथ्यते परशुरामोऽपि येन पराजितस्तादृशो भीष्मः 'कस्य मनो भयैकप्रवणं न कुर्यादि'ति पुरः श्लोकेन सम्बन्धः । न हि गुणोत्कर्षो गुरावेव तिष्ठति, शिष्योऽपि चेद् गुरोरधिकसत्पात्ररूपस्तदा गुर्वपेक्षया शिष्य एवाधिकगुणवानिति भावः ॥ १८ ॥

समासः—त्रिः, त्रिगुणाः सप्त, इति त्रिःसप्तकृत्वः । जगत्याः पतयो जगन्तीं, पतयस्तेषां जगतीपतीनाम् । जमदग्नेरपत्यं पुमान् जामदग्न्यः । वीर्येणावधूतो, वीर्यावधूतः । आधारस्य वश आधारवशंस्तमाधारवशम् ॥ १८ ॥

व्याकरणम्—त्रिःसप्तकृत्वः = त्रि + सुच् + सप्त + कृत्वसुच् । विवेद = विद् + लिट् ॥ १८ ॥

वाच्यान्तरम्—त्रिःसप्तकृत्वो जगतीपतीनां हन्त्रा गुरुणा तेन जामदग्न्येन यस्य वीर्यावधूतेन गुणानां प्रकर्ष आधारवशो विविदे ॥ १८ ॥

कोषः—'जगती जगतिच्छन्दो विशेषेऽपि क्षितावपि' इत्यमरः । 'स्म पादपूरणे भूतेऽर्थे' इति विश्वः । 'गुरुः प्रधाने महति चोपदेष्टर्यपि स्मृत' इति कोषः । 'मत आधार आश्रय' इति कोषः ॥ १८ ॥

सारार्थः—यः परशुराम एकविंशतिवारं निःक्षत्रियां महींमकरोत्, तच्छिष्योऽपि भवन् भीष्मः, अम्बाप्रेरितं तं परशुरामं जित्वा स्वपक्षः ( नाहं करिष्यामि करग्रहं कयाऽप्येवम्भूपः ) रक्षितः । स गुरोरपि विजेता भीष्मः केन भवरूपणीयेण निवारयितुं योग्यः ? नहि केनापीति ॥ १८ ॥

कथासन्दर्भः—एकदा भीष्मस्य ( देवव्रतस्य ) पिताऽन्तनुर्मृगयार्थं वनं गतस्तत्रैकां दाशकन्यकामालोक्य क्षीधिरहितेन कामाधिकतया तस्यामासक्तो भूत्वा तत्पितरं धीवरं कन्यादानाय प्रार्थयामास । स च धीवरः—मम प्राणमपि गृह्णातु राजा, नाहं वृद्धाय, विवाहाईवयस्कपुत्राय भवते दास्यामि स्वकन्यां, दास्यामि चेत्तदा भवत्पुत्राय देवव्रताय' इत्युत्तरं ददौ, ततस्तदुचितकथया लज्जितः कामबाणभिन्नमर्मावद्यधः स्वभवनमागत्य कोपभवने निद्रान्व्याजेन भूमौ निःश्वसन् प्राणान् हातुं पतितः । प्रभाते, अतीते च कियति समये, उषसि उत्थानशीलमपि राजानमनुत्थितमालोक्य परिचारका मन्त्रिणश्च तत्सकाशं गत्वाऽवलोकितवांस्त-