किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३०	किरातार्जुनीयम्	[ तृतीयः

वाच्यान्तरम्—वह्निकणावदातया विद्यया दिनादिरम्यादर्कस्य बिम्बादिव महर्षे-
र्मुखाच्छ्रियाय दीप्त्या स्फुरत्पद्ममिव पार्थाननमभिपेदे ॥ २५ ॥

कोषः—'प्रभात‍ोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्यूषसी अपि' इत्यमरः । 'सुन्दरं रुचिरं रम्यं चारु सर्वाङ्गशोभनम्' इति कोषः । 'विकर्त्तनोऽर्कमार्त्तण्ड-मिहिरारुणपूषणः' इत्यमरः । 'मुखमास्यं च वदनम्' इति कोषः । 'स्युः प्रभा रुग् रुचिस्त्विड्भाभा-श्छवि-द्युति-दीप्तय' इत्यमरः । 'वापुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम्' इत्यमरः॥

सारार्थः—यथा प्रभाते सूर्य्यबिम्बाद्निर्गताः किरणा ईषद्विकसितकमलमुखे पतन्ति, तथैव व्यासमुखाद्विन्द्रप्रसन्नकरमन्तरूपा विद्याऽर्जुनमुखे प्रविष्टेति ॥ २५ ॥

भाषार्थः—जैसे प्रातः (सुबह) समय के सुन्दर सूर्य के मण्डल से कान्ति निकलकर खिले हुए कमल के मुख में बैठती है, दस, वैसे ही व्यास के मुख से वह आग की चिनगारी के समान उज्ज्वल विद्या निकलकर अर्जुन के मुख में घुस गई ॥ २५ ॥

योगं च तं योग्यतमाय तस्मै तपः प्रभावाद्विततार सद्यः ।
येनास्य तत्त्वेषु कृतेऽवभासे समुन्मिमीलेव चिराय चक्षुः ॥२६॥

योगं चेति ॥ योग्यतमायार्हत्तमाय तस्मै पार्थाय तं वक्ष्यमाणमहिमानं योगं ध्यानविधि च 'योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु' इत्यमरः । तपःप्रभावात् विततार। ददौ । चिरकालग्राह्यमपीति भावः । येन योगेन तत्त्वेषु प्रकृतिमहददाविषु । तथा च । 'मूलप्रकृतिर्महानहङ्कारो मनश्च पञ्च तन्मात्राणि पञ्च बुद्धिन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानीति चतुर्विंशतितत्त्वानि' । तत्रावभासे साक्षात्कारे कृते सत्यस्यार्जुनस्य चक्षुरक्षि चिराय समुन्मिमीलेवोन्मिषितमिवेत्युत्प्रेक्षा । तदा तस्य कोऽपि महानखिलाज्ञानभञ्जनस्तत्त्वावभासश्चिरादन्धस्य दृष्टिलाभ इवाभवदिति भावः । २६ ॥

अन्वयः—योग्यतमाय, तस्मै, तं योगं, च, तपः प्रभावात्, सद्यः, विततार । येन, तत्त्वेषु, अवभासे, कृते, अस्य, चक्षुः, चिराय, समुन्मिमील, इव ॥ २६ ॥

व्याख्या—योग्यतमाय = दानपात्रतमाय, तस्मै = अर्जुनाय, तं = वक्ष्यमाणं, योगं = चित्तनिरोधात्मकं, वा, इन्द्रप्रसन्नत्वसम्पादकमुपलक्षं, तपःप्रभावात् = सुकृतानुभावाद्, अभ्यस्तत्वेनेत्यर्थः । सद्यः = शीघ्रमेव, विततार = ददौ, येन = योगेन, तत्त्वेषु = प्रकृत्यादिषु । अवभासे = प्रत्यक्षे, कृते = विहिते, अर्जुनस्य, चक्षुः = नेत्रं, चिराय = चिरकालं, समुन्मिमील इव = उन्मिमील इव ॥ २६ ॥

समासः—अतिशयेन योग्यो योग्यतमस्तस्मै योग्यतमाय । तपसां प्रभावस्तपःप्रभावस्तस्मात् तपःप्रभावात् ॥ २६ ॥