किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ४३

सारार्थः—यथा कश्चित्पथिकः प्रस्थानसमये स्वरमण्याः करात्पाथेयं गृहीत्वा व्रजति, तथैवार्ज्जुनस्तपोऽर्थं वनं गन्तुमुद्यतो द्रौपद्या नयनग्राहि दर्शनं पाथेयवद् गृहीतवान् ॥ ३७ ॥

भाषार्थः—अर्जुन ने अपने दिल को खुशी रूप अञ्जलि से बिना बनावट प्रेमरस से सुन्दर आँख को लुभाने वाले द्रौपदी के लिए हुए दर्शन की पाथेय के समान ग्रहण किया ॥ ३७ ॥

धैर्यावसादेन हतप्रसादा वन्यद्विपेनेव निदाघसिन्धुः ।
निरुद्धबाष्पोदयसन्नकण्ठमुवाच कृच्छ्रादिति राजपुत्री ॥ ३८ ॥

धैर्येति ॥ वन्यद्विपेन । वन्यग्रहणमुच्छृङ्खलत्वद्योतनार्थम् । निदाघसिन्धुर्ग्रीष्म-नदीव । निदाघग्रहणं दौर्बल्यद्योतनार्थम् । धैर्यावसादेन धैर्यभ्रंशेन कर्त्रा, हतप्रसादा हतनैर्मल्या । क्षोभं गमितेत्यर्थः । राजपुत्री क्षत्रियसुता द्रौपदी । अतः क्षात्रयुक्तमेव वक्ष्यतीति भावः । निरुद्धवाष्पोदयं संरुद्धरोदनं सन्नकण्ठं हीनस्वरम् । अथ तयोरु-भयोः कृतबहुव्रीह्यो क्रियाविशेषणयोर्विशेषणसमासः । कृच्छ्रात्कथमपिस्थिति वक्ष्य-माणमुवाच ॥ ३८ ॥

अन्वयः—वन्यद्विपेन, निदाघसिन्धुः, इव, धैर्यावसादेन, हतप्रसादा, राजपुत्री, निरुद्धवाष्पोदयसन्नकण्ठं (यथा स्यात्तथा), कृच्छ्राद्, इति उवाच ॥ ३८ ॥

व्याख्या—वन्यद्विपेन = आरण्यकगजेन, अशिक्षितेनापालकतयेत्यर्थः । निदाघ-सिन्धुः = ग्रीष्मनदी, इव, धैर्यावसादेन = धृतिध्वंसेन, हेतुना, हतप्रसादा = दूरी-कृतानन्दा, वा नदीपक्षे, अपगतनैर्मल्या, उन्मथितेति यावत् । राजपुत्री = द्रुपद-नृपसुता, द्रौपदीति शेषः । निरुद्धवाष्पोदयसन्नकण्ठम् = अन्तर्गताश्रुपूरन्यासगल-विवरं, यथा स्यात्तथा, कृच्छ्रात् = कष्टात्, कथं कथमपीत्यर्थः । इति = वक्ष्यमाणं. वचः, उवाच = उक्तवतीति ॥ ३८ ॥

समासः—धैर्यस्यावसादो धैर्यावसादस्तेन धैर्यावसादेन । हतः प्रसादो यस्याः सा हतप्रसादा । वने भवो वन्यः वन्यश्चासौ द्विपो वन्यद्विपस्तेन वन्यद्विपेन । निदाघस्य सिन्धुर्निदाघसिन्धुः । निरुद्धाश्च ते बाष्पा निरुद्धवाष्पास्तेषामुदयो निरुद्धवाष्पोदयः, तेन सन्नः कण्ठो यस्मिंस्तद् निरुद्धवाष्पोदयसन्नकण्ठम् । राज्ञः पुत्री राजपुत्री ॥३८॥

व्याकरणम्—उवाच = वच् + लिट् ॥ ३८ ॥

वाच्यान्तरम्—वन्यद्विपेन निदाघसिन्ध्वा, इव, धैर्यावसादेन हतप्रसादया राजपुत्र्या निरुद्धवाष्पोदयसन्नकण्ठं यथा स्यात्तथा ऊचे ॥ ३८ ॥

कोषः—'प्रसादस्तु प्रसन्नता' इत्यमरः । 'दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोनेकपो द्विप' इत्यमरः । 'ग्रीष्म ऊष्मकः । निदाघ उष्णोपगम'-इत्यमरः । 'देशे, नव-