किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

५४ | किरातार्जुनीयम् | [ तृतीयः

भाषार्थः—बेकार रहने के कारण शर्माये हुये और चौथे अस्त्रों ( हथियारों ) से आप नहीं शोभित होते । और यश की कमी हो जाने के कारण जैसे बिना जल का समुद्र हो वैसे आप दूसरे (जुदा) ही रूप में बन गये हैं ॥ ४६ ॥

दुःशासनामर्षरजोविकीर्णैरैरेभिर्विनाथैरिव भाग्यनाथैः । केशैः कदर्थीकृतवीर्यसारः कच्चित्स एवासि धनञ्जयस्त्वम् ॥ ४७ ॥

दुःशासनेति ॥ वृत्तम् । दुःशासनस्य कर्णारामर्ष आमर्षणमाकर्षणं स एव रजो धूलिः मालिन्यहेतुत्वादिति भावः तेन विकीर्णैर्विक्षिप्तैरेत एव विनाथैरिव स्थितवतां युष्माकमसत्त्वप्रायत्वादनाथैरिव स्थितैरित्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथमियं दुर्दशेति भावः । किन्तु भाग्यनाथैर्देवमात्रशरणैः । अन्यथा स्वरूपमपि लुप्येतेति भावः । एभिः परिदृश्यमानैः । असंयमितैरिति भावः । केशैः शिरोरुहैः कुत्सितोऽर्थो वस्तु कदर्थः । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु' इत्यमरः । 'कोः कत्तत्पुरुषेऽचि' इति कुशब्दस्य कदादेशः । कदर्थीकृतौ गयार्थीकृतो वीर्यसारौ शौर्यवले यस्य स तथोक्तः । इत्थं पूर्वविलक्षणस्त्वं स एव धनञ्जोऽसि कच्चित् । 'कच्चित्कामप्रवेदने' इत्यमरः । स एव त्वं नैवमस्मानुपेक्षस इति भावः ॥ ४७ ॥

**अन्वयः—**दुःशासनामर्षरजोविकीर्णैः, विनाथैः, एभिः, केशैः, कदर्थीकृतवीर्यसारः, त्वं सः, एव, असि, कच्चित् ॥ ४७ ॥

**व्याख्या—**दुःशासनामर्षरजोविकीर्णैः = दुर्योधनानुजक्रोधधूलिव्याप्तैः, दुःशासननामा दुर्योधनस्य कनिष्ठभ्राताऽऽसीत्, स एव युवराजस्तस्मिन् समये दुर्योधनाज्ञया द्रौपद्याः केशानग्रहीत्, सभायां द्यूतेन पणीकृताया इत्यर्थः । अत एव विनाथैः = अनाथैः इव, भाग्यनाथैः = दैवमात्ररक्षकैः, एभिः = एतैः, शिरोलुलितैः, केशैः = शिरोरुहैः, मूर्धजैरित्यर्थः । कदर्थीकृतवीर्यसारः = धिक्कृतशौर्यबलः, त्वम् = प्रत्यक्षदृश्यः, पुरुषः, स एव = तादृश एव, धनञ्जयः = अर्जुनः, त्वम् असि, कच्चित् = किम् ? वा, अर्जुननामकोऽन्यः कश्चित् त्वमसि । तद्वदित्यर्थः अर्थात् यदि स एवार्जुनदुर्दशावर्णनकरस्त्वं तदा तत्क्लेशसंहरणप्रतिकारं सत्वरं विधेहीति प्रोत्साहनार्थमित्युक्तिर्द्रौपद्या इति ॥ ४७ ॥

**समासः—**दुःशासनस्यामर्षा एव रजांसि तैर्ये विकीर्णास्ते दुःशासनामर्षरजोविकीर्णास्तैर्दुःशासनामर्षरजोविकीर्णैः । विगतो नाथो येषां ते विनाथास्तैर्विनाथैः । भाग्यमेव, नाथो येषां तैर्भाग्यनाथैः । कदर्थीकृतौ वीर्यसारौ यस्य सः कदर्थीकृतवीर्यसारः ॥ ४७ ॥

**व्याकरणम्—**कदर्थीकृतौ = न कदर्थी कुत्सितार्थो इत्यकदर्थी अकदर्यी कदर्थी सम्पद्यमान कृति कदर्थीकृती, अभूततद्भावेच्चिः । असि = अस् + लट् ॥ ४७ ॥