किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः १ ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ५७

सरूपतां वीतौजस्त्वादिसाम्यं भजन्त इत्युपमा। सा च समानदुःखा इवेत्युत्प्रेक्षा वीतौजस्त्वादिसम्भावितयाऽनुप्राणितेत्यनुसन्धेयम् ॥ ४९ ॥

अन्वयः— हे पार्थ !, वितौजसः, सन्निधिमात्रशेषाः भवत्कृतां, भूतिम् अपेक्षमाणाः त्वदीयाः, गुणाः, नः, समानदुःखाः, इव, सरूपतां, भजन्ते ॥ ४९ ॥

व्याख्या—हे पार्थ ! = हे अर्जुन !, वीतौजसः = गततेजसः, प्रभावहीना इत्यर्थः । सन्निधिमात्रशेषाः = समीपवासमात्रावशेषाः, सत्तामात्रावशिष्टा इत्यर्थः । भवत्कृताम् = पाण्डवविहितां, त्वदाचरितामित्यर्थः । भूतिं = विभूतिम्, अभ्युदयम्, अपेक्षमाणाः = अपेक्षां कुर्वाणाः । त्वदीयाः = भवदीयाः, तावका इत्यर्थः गुणाः= शौर्यादयः, नः = अस्माकं, समानदुःखाः = तुल्यखेदवन्त इव, सरूपताम् = एकरूपतां, सादृश्यमित्यर्थः भजन्ते = आश्रयन्ति ॥ ४९ ॥

समासः—वीतमोजो येषां ते वीतौजसः । सन्निधिरेव सन्निधिमात्रं तद् शेषो येषां ते सन्निधिमात्रशेषाः । भवता कृता भवत्कृता तां भवत्कृताम् । समानं दुःखं येषां ते समानदुःखाः । समानं रूपं इति सरूपं, तस्य भावः सरूपता, तां सरूपताम् ॥४९॥

व्याकरणम्—भजन्ते = भज् + लट् ॥ ४९ ॥

वाच्यान्तरम्—वीतौजोभिः सन्निधिमात्रशेषैर्भवत्कृतां भूतिमपेक्षमाणैस्त्वदीयैर्गुणैर्न समानदुःखैरिव सरूपता भज्यते ॥ ४९ ॥

कोषः—'वर्जितं विगतं वीतम्' इति कोषः । 'ओजो दीप्तौ बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये' इत्यमरः । 'सन्निधिः सन्निकरणम्' इत्यमरः 'विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा' इत्यमरः ॥ ४९ ॥

तात्पर्यार्थः—यथा वय कान्तिहीनाः समीपमात्रवर्तिनः, भवता करिष्यमाणमभ्युदयं प्रतीक्षन्तः रमः । तथैवास्माकं गुणा अपि विगतप्रभावाः, सत्तामात्रावशेषाः, भवत्कृतां भूतिमपेक्षन्ते । अतो भवताऽतिसत्वरं समभ्युदयार्थं प्रयत्नः कर्त्तव्य इति ॥ ४९ ॥

भाषार्थ—नष्ट तेज वाले और सिर्फ पास में ही रहने वाले आप के सब गुण, आपसे किये अभ्युदय ( तरक्की ) अपेक्षा करते हुए, मेरे समान दुःख वाले की तरह मेरे स्वरूप की बराबरी करते हैं ॥ ४९ ॥

तथाऽपि ममैव कोऽयं भार इत्यत आह—

आक्षिप्यमाणं रिपुभिः प्रमादान्नागैरिवानूनसटं मृगेन्द्रम् । त्वां धूर्द्धुरियं योग्यतयाऽधिरूढा दीप्त्या दिनश्रीरिव तिग्मरश्मिम् ॥५०॥

आक्षिप्येति ॥ प्रमादात्=प्रज्ञाहीनत्वात् । न तु दौर्बल्यादिति भावः । रिपुभिराक्षिप्यमाणमधिप्क्षिप्यमाणमत एव प्रमादात् । नागैर्गजैः । 'अहेर्माहिगजा नागाः'