किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

६	किरातार्जुनीयम्

अर्थः— महानिवेशो = पीवरौ । पयोधरौ = स्तनौ । परितः = बहिः, मुहुः = वारं वारम् । आहितं = प्राप्तम् । नवातपलोहितम् = बालातपरक्तम्, अरविन्दजं = कमलजम् । रजः = परागम् । सर्पता = प्रसरता । परिश्रमजायमान-पुलकेन = श्रमस्वेदोद्भेदेन । चकासयन्तीम् = शोभयन्तीम् । (निरीक्ष्य कृतार्थतां मेने) ।

कोषः— 'स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ' इत्यमरः ।

हिन्दी— धान के खेतों को रक्षाती हुई स्त्रियों ने अपने उन्नत उरोजों पर प्रातःकालीन धूप के समान रक्ताभ कमल-पराग लगाया था, वे स्त्रियाँ उस पराग रज को परिश्रम के कारण उत्पन्न हुए स्वेद-बिन्दुओं से शोभित कर रही थीं ॥ ८ ॥

---

कपोलसंश्लेषि विलोचनत्विषा विभूषयन्तीमवतंसकोत्पलम् ।
सुतेन पाण्डोः कलमस्य गोपिकां निरीक्ष्य मेने शरदः कृतार्थता ॥ ९ ॥

अन्वयः— कपोलसंश्लेषि अवतंसकोत्पलं विलोचनत्विषा विभूषयन्तीं कलमस्य गोपिकां निरीक्ष्य पाण्डोः सुतेन शरदः कृतार्थता मेने ।

विग्रहः— कपोलं संश्लेषयति तत् = कपोलसंश्लेषि । अवतंसकञ्चोत्पलं तत् = अवतंसकोत्पलम् । विलोचनयोः त्विट् = विलोचनत्विट् तया = विलोचनत्विषा । गाः पातीति गोपः, गोपस्य स्त्री गोपिका तां = गोपिकाम् । कृतार्थस्य भावः = कृतार्थता ।

अर्थः— कपोलसंश्लेषि = कपोलचुम्बि । अवतंसकोत्पलम् = कर्णोत्पलम् । विलोचनत्विषा = नेत्रकान्त्या । विभूषयन्तीम् = अलंकुर्वतीम् । कलमस्य = शालिविशेषस्य । गोपिकां = गोप्त्रीम् । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा । पाण्डोः = एतन्नामकस्य राज्ञः । सुतेन = पुत्रेण अर्जुनेनेत्यर्थः । शरदः = शरदृतोः । कृतार्थता = साफल्यम् । मेने = अमानि ।

कोषः— 'गण्डौ कपोलौ' इत्यमरः ।

हिन्दी— शालिगोपित्रियों के कपोलों को छूते हुए कर्णफूल आभूषण लटक रहे थे । नेत्रों की कान्ति से अलंकृत इन धान की रखवाली करनेवाली स्त्रियों को देखकर अर्जुन ने शरद्ऋतु की सफलता को माना ॥ ९ ॥

---

उपारताः पश्चिमरात्रिगोचरादपारयन्तः पतितुं जवेन गाम् ।
समुत्सुकाश्चक्रुरवेक्षणोत्सुकं गवां गणाः प्रस्रुतपीवरोधसः ॥ १० ॥