किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१६	किरातार्जुनीयम्

हेमदामभिः पयोधरैः दिग्वधूनाम् इयं कृशता न राजते ( इति ) न ।
विग्रहः—कदम्बानिल एव भर्त्ता, तस्य = कदम्बानिलभर्तुः । अचिरभागुणाः एव दामानि = अचिरभागुणदामानि । च्युतान्यचिरभागुणदामानि येभ्यस्तैः = च्युताचिरभागुणहेमदामभिः । दिश एव वध्वस्तासां = दिग्वधूनाम् ।

अर्थ— कदम्बानिलभर्तुः = वर्षत्तोः । अत्यये = विरहे । म्लानतया = निर्जलतया दुर्बलतया च । विपाण्डुभिः = विशदैः । च्युताचिरभागुणहेमदामभिः = च्युतविद्युल्लतागुणसुवर्णसूत्रालंकारैः । पयोधरैः = मेघैः स्तनैर्वा । दिग्वधूनाम् = दिशासुन्दरीणाम् । इयम् = एतादृशी । कृशता = क्षीणता । न राजते = न शोभते इति न । अर्थात् राजत एव । अत्र रूपकालंकारः ।

कोषः— 'स्तनाम्भोदो पयोधरौ' इति वैजयन्ती ।
हिन्दी— वर्षा ऋतु रूपी पति के चले जाने पर दिग्वधुओं की कृशता, निर्जलता रूपी खिन्नता से विद्युल्लता रूप सुवर्णसूत्राभरण से रहित होकर भी मेघरूपी स्तनमण्डल से क्यों शोभित नहीं होती है ? अर्थात् अवश्यमेव सुशोभित होती है ॥ २४ ॥

विहाय वाञ्छामुदिते मदात्ययादरक्तकण्ठस्य रुते शिखण्डिनः ।
श्रुतिः श्रयत्युन्मदहंसनिःस्वनं गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवः ॥२५॥

अन्वयः— मदात्ययात् अरक्तकण्ठस्य शिखण्डिनः उदिते रुते वाञ्छां विहाय श्रुतिः उन्मदहंसनिःस्वनं श्रयति । प्रियत्वे गुणाः अधिकृताः, न संस्तवः ।
विग्रहः— मदस्य अत्ययः = मदात्ययः, तस्मात् = मदात्ययात् । अरक्तः कण्ठो यस्य सः अरक्तकण्ठस्तस्य अरक्तकण्ठस्य । उन्मदाश्च ते हंसाः = उन्मदहंसास्तेषां निःस्वनम् = उन्मदहंसनिःस्वनम् ।
अर्थः— मदात्ययात् = मदक्षयात् । अरक्तकण्ठस्य = अश्राव्यस्वरस्य । शिखण्डिनः = मयूरस्य । उदिते = उच्चकैः । रुते = कूजिते । वाञ्छाम् = अभिलाषम् । विहाय = त्यक्त्वा । श्रुतिः = श्रोत्रम् । उन्मदहंसनिःस्वनम् = मत्तमरालकूजितम् । श्रयति = भजते । प्रियत्वे = प्रीतिकरत्वे । गुणाः अधिकृताः = नियुक्ताः । संस्तवः = परिचयः । नाधिकृतः । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।
कोषः— 'कर्णशब्दग्रहो श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः' इत्यमरः ।
हिन्दी— शरद्ऋतु में मद नष्ट हो जाने से कर्णकटुध्वनिवाले मयूर के उच्च