किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः १९

उड़ाया हुआ छितौन का पीला पराग उनके पीले वस्त्रों सा है। मानों उस पीत रजरूपी वस्त्र को वायु द्वारा उड़ाये आने पर वे वनराजि-वधुएँ उसे रोक सी रही हैं ॥ २८ ॥

अदोपितं वैद्युतजातवेदसा सिताम्बुदच्छेदतिरोहितातपम् ।
ततान्तरं सान्तरवारिसीकरैः शिवं नभोवर्त्म सरोजवायुभिः ॥ २९ ॥

अन्वयः — वैद्युतजातवेदसा अदोपितम् सिताम्बुदच्छेदतिरोहितातपम् सान्तरवारिसीकरैः ततान्तरं सरोजवायुभिः शिवं नभोवर्त्म ।

विग्रहः — विद्युति भवः जातवेदाः वैद्युतजातवेदास्तेन वैद्युतजातवेदसा । सिताम्बुदानां छेदैः तिरोहितम् आतपम् = सिताम्बुदच्छेदतिरोहितातपम् । वारीणां सीकराः वारिसीकराः । अन्तरेण सहिताः वारिसीकराः, तैः सान्तरवारिसीकरैः । ततम् अन्तरं यस्मिन् तत् ततान्तरम् । सरोजानां वायुभिः सरोजवायुभिः । नभसो वर्त्म = नभोवर्त्म ।

अर्थ — वैद्युतजातवेदसा = वैद्युताग्निना । अदोपितम् = अप्रकाशितम् । सिताम्बुदच्छेदतिरोहितातपम् = शुभ्राम्भोदलखण्डैस्तिरोहितघर्मम् । सान्तरवारिसीकरैः = विरलाम्बुकणैः । ततान्तरम् = व्याप्तमध्यम् । सरोजवायुभिः = कमलगन्धयुक्तपवनैः । शिवम् = रम्यम् । नभोवर्त्म = आकाशमार्गम् । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः — 'प्रकाशो द्योत आतपः' इत्यमरः । 'नभोऽन्तरिक्षं गगनम्' इत्यमरः ।

हिन्दी — आकाशमार्ग विद्युत्प्रकाश से प्रकाशित नहीं हो रहा था, शुभ्र-बादलों से सूर्य की धूप भी छिप गई थी । जलकणों से युक्त तथा कमल-सुरभि से सुगन्धित वायु के द्वारा वह (आकाशमार्ग) अतीव रमणीय बन गया था ॥ २९ ॥

सितच्छदानामपदिश्य धावतां रुतैरमीषां प्रथिताः पतत्रिणाम् ।
प्रकुर्वते वारिदरोधनिर्गताः परस्परालापमिवामला दिशः ॥ ३० ॥

अन्वयः — अपदिश्य धावताम् अमीषां सितच्छदानां प्रथिताः पतत्रिणा रुतैः वारिदरोधनिर्गताः अमलाः दिशः परस्परम् आलापम् इव प्रकुर्वते ।

विग्रहः — सिताः छदाः सन्ति येषां ते तेषाम् = सितच्छदानाम् । वारिदानां रोषः = वारिदरोधः । वारिदरोषेण निर्गताः = वारिदरोषनिर्गताः ।