किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३६ | किरातार्जुनीयम्

नगावलोकनेन = पर्वतदर्शनेन। विस्मितमानसः = चकितचेताः। सः = अर्जुनः। सादरात् = सम्मानात्, प्रियं = प्रियकरं, वचनं = वाक्यम्। जगदे = कथितः। हि = यतः। मुखरता = अपृष्टभाषित्त्वम्। अवसरे = उचितकाले। विराजते = शोभते। अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः। कोषः—'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ' इत्यमरः। **हिन्दी—**तदनन्तर कुबेर के सेवक 'यक्ष' ने पर्वत-शोभा देखने के कारण आश्चर्य-चकित-मन अर्जुन से सादर प्रिय वचनों में कहना आरम्भ किया। क्योंकि अवसर पर बिना पूछे कुछ कहना भी शोभा ही देता है॥ १६॥

अलमेष विलोकितः प्रजानां सहसा संहतिमंहसा विहन्तुम्। घनवर्त्म सहस्रधेव कुर्वन् हिमगौरैरचलाधिपः शिरोभिः॥ १७॥

**अन्वयः—**हिमगौरैः शिरोभिः घनवर्त्म सहस्रधा कुर्वन् इव एषः अचलाधिपः विलोकितः प्रजानाम् अंहसां संहतिम् सहसा विहन्तुम् अलम्।

**विग्रहः--**हिमेन गौराणि हिमगौराणि तैः = हिमगौरैः। घनानां वर्त्म = घनवर्त्म। अचलानाम् अधिपः = अचलाधिपः (हिमालयः)। विशिष्टतया लोकितः = विलोकितः।

**अर्थः—**हिमगौरैः = हिमशुभ्रैः। शिरोभिः = सानुभिः। घनवर्त्म = मेघमार्गम्। सहस्रधा = सहस्रसंख्यकं। कुर्वन् = विदधत्। इव = समः। एषः = निर्दिष्टः। अचलाधिपः = नगाधिराजः। विलोकितः = दृष्टः। प्रजानां = जनानाम्। अंहसाम् = पापानाम्। संहति = समूहम्। सहसा विहन्तुं = दूरीकर्तुम्। अलम् = समर्थः। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः—'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः।

**हिन्दी—**हिम-शुभ्र शिखरों से मेघमार्ग को सहस्रधा (हजारो खण्ड) करता हुआ यह हिमालय दर्शनमात्र से ही लोगों के समस्त पापों को सहसा दूर कर देता है॥ १७॥

इह दुरधिगमैः किञ्चिदेवागमैः सततमसुतरं वर्णयन्त्यन्तरम्। अमुमतिविपिनं वेद दिग्व्यापिनं पुरुषमिव परं पद्मयोनिः परम्॥ १८॥

**अन्वयः—**इह असुतरम् अन्तरम् दुरधिगमैः आगमैः किञ्चिद् एव सततं वर्णयन्ति अतिविपिनं दिग्व्यापिनम् अमुम् परं पुरुषम् इव परं पद्मयोनि वेद!