किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

७० | किरातार्जुनीयम्

अन्वयः— सः सैकतवतीः अभितः शफरीपरिस्फुरितचारुदृशः सुरनिम्नगाम् उपयतीः बृहज्जघनाः ललिताः सखीः इव सरितः ततार ।

विग्रहः— सिकताः आसु सन्तीति ताः = सैकतवतीः । शफरीणां परिस्फुरितानि तानि एव चारुदृशो यासां ताः = शफरीपरिस्फुरितचारुदृशः । निम्नम् गच्छतीति निम्नगा । सुराणां निम्नगा, तां = सुरनिम्नगाम् । बृहत् जघनं यासां ताः = बृहज्जघनाः ।

अर्थः— सः = अर्जुनः । सैकतवतीः = सिकतायुक्ताः अभितः = परितः । शफरीपरिस्फुरितचारुदृशः = मत्स्योत्स्फुरितसुन्दरनयना । सुरनिम्नगाम् = गङ्गानदीम् । उपयतीः = भजन्तीः । बृहज्जघनाः = स्थूलजघनाः । ललिताः = सुन्दरीः । सखीः = प्रियाः इव । सरितः = नदीः । ततार = अतिक्रमणं चकार ।

कोषः— 'प्रोष्ठी तु शफरी द्वयोः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी— अर्जुन ने रेतीली और चारों ओर उछलती हुई मछलियों से युक्त नदियों को पार किया । यह कूदती हुई मछलियाँ मानो उन नदियों की सुन्दर आँखें हों । गङ्गा नदी में मिलनेवाली वे नदियाँ सघनजघनों वाली गङ्गा की सहेलियों के समान थीं ।। १६ ।।

अधिरुह्य पुष्पभरनम्रशिखैः परितः परिष्कृततलां तरुभिः ।
मनसः प्रसत्तिमिव मूर्ध्नि गिरेः शुचिमामसाद स वनान्तभुवम् ॥१७॥

अन्वयः— सः अधिरुह्य.पुष्पभरनम्रशिखैः तरुभिः परितः परिष्कृततलां शुचिं मनसः प्रसत्तिम् इव गिरे। मूर्ध्नि वनान्तभुवम् आससाद ।

विग्रहः— पुष्पभरेण नम्राः शिखाः येषाम् तैः = पुष्पभरनम्रशिखैः । परिष्कृतं तलं यस्यास्ताम् = परिष्कृततलाम् । वनान्ता भूस्ताम्, वनान्तभुवम् ।

अर्थः— सः = अर्जुनः अधिरुह्य = गिरिमारुह्य । पुष्पभरनम्रशिखैः = कुसुमभारावनतशिखैः । तरुभिः = पादपैः परितः = अभितः । परिष्कृततलाम् = शुद्धतलां भूषितस्वरूपां वा । शुचिम् = शुद्धाम् । मनसः = चेतसः । प्रसत्तिम् = प्रसादम् । इव । गिरेः = पर्वतस्य । मूर्ध्नि = शिखरे । वनान्तभुवम् = वनस्थलीम् आससाद = प्राप्तवानिति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः— 'अथ स्वरूपयोरस्त्री तलम्' इत्यमरः । 'अन्तोऽप्यवसिते मृत्यौ स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके' इति वैजयन्ती ।