किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः ७३

**विग्रहः--**विवेक एव गुणः, तस्मात् = विवेकगुणात् । निर्गतः उपप्लवः यस्मात् सः निरुपप्लवः । शम एव सुखम् = शमसुखम् तस्य अनुभवः = शमसुखानुभवः । विषयाणां सङ्गः = विषयसंगः = तस्मिन् रतिस्ताम् = विषयसङ्गरतिम् ।

**अर्थः--**विवेकगुणात् = तत्त्वावधारणात् । अन्येषु = कामक्रोधादिदुर्गुणेषु । धियम् = बुद्धिम् । अस्तवतः = निवारितवतः । तस्य = अर्जुनस्य । निरुपप्लवः = निर्बाधः । शमसुखानुभवः = शान्त्यानन्दानुभवः । च । प्रतिघातिनों = सोपप्लवाम् । विषयसङ्गरतिम् = शब्दानुपयोगरुचिम् । अधरीचकार = विषयनिस्पृहम् चकार ।

कोषः--'ओष्ठाधरो तु रदनच्छदौ दशनवाससी' इत्यमरः ।

**हिन्दी:--**तत्त्वज्ञान के अवधारण से काम क्रोधादि दुर्गुणों में लगी हुई बुद्धि को उससे अलग करनेवाले अर्जुन के निर्बाध शम-सुखानुभव ने अपनी विरोधिनी विषय-सङ्गरति को नीचे कर दिया अर्थात् तपः-कर्म के द्वारा विषयादिरति को पराजित कर दिया ॥ २१ ॥

मनसा जपैः प्रणतिभिः प्रयतः समुपेयिवानधिपतिं स दिवः ।
सहजेतरौ जयशमौ दधती बिभराम्बभूव युगपन्महसी ॥ २२ ॥

अन्वयः-- प्रयतः मनसा जपैः प्रणतिभिः दिवः अधिपतिं समुपेयिवान् सः सहजेतरौ जयशमौ दधती महसी युगपद् बिभराम्बभूव ।

विग्रहः-- सहजः इतरश्च = सहजेतरौ । जीयते अनेन इति जयः । शम्यते अनेन इति शमः जयश्च शमश्च = जयशमौ ।

**अर्थः--**प्रयतः = हिंसादिविरतः । मनसा = ध्यानेन । जपैः = विशिष्टमन्त्राभ्यासैः । प्रणतिभिः = नमस्कारैः । दिवः = स्वर्गस्य । अधिपतिम् = स्वामिनम् इन्द्रम् । समुपेयिवान् = उपसेदिवान् । सः = अर्जुनः । सहजेतरौ = प्राकृतिकागन्तुको । जयशमौ = वीरशान्तरसौ । दधती = पुष्णती । महसी = तेजसी, युगपद् = सहैव । बिभराम्बभूव = बभार ।

कोषः--'शमथस्तु शमः शान्तिः' इत्यमरः ।

**हिन्दी--**हिंसादि कार्यों से विरत अर्जुन ने स्वर्गाधिपति इन्द्र की प्राप्ति के लिए ध्यान से तथा जप व नमस्कारादि क्रियाओं से सहज और अजित वीर व