किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः १११

शय्यान्ते कुलमलिनां क्षणं विलीनं
संरम्भच्युतमिव शृङ्खलं चकाशे ॥ ३१ ॥

अन्वयः—गजपतिना प्रस्थानश्रमजनितां निद्रां विहाय आमुक्ते सदानपंके शय्यान्ते क्षणं विलीनम् अलिनां कुलं संरम्भच्युतम् शृङ्खलम् इव चकार ।

विग्रहः—गजानां पतिस्तेन = गजपतिना । प्रस्थानश्रमेण जनितान् = प्रस्थानश्रमजनितान् । दानेन जातं पङ्कम् = दानपङ्कम् । दानपङ्केन सहितं, तस्मिन् = सदानपङ्के । शय्यायाः अन्ते = शय्यान्ते । संरम्भेण च्युतम् = संरम्भच्युतम् ।

अर्थः—गजपतिना = गजेन्द्रेण । प्रस्थानश्रमजनिताम् = यात्राक्लमोत्पन्नाम् । निद्राम् = स्वापम् । विहाय = त्यक्त्वा । आमुक्ते = विमुक्ते । सदानपंके = गजमदयुक्ते । शय्यान्ते = शयनीयप्रदेशे । क्षणम् = मुहूर्त्तम् । विलीनम् = लीनम् । अलिनाम् = भ्रमराणाम् । कुलम् = समूहम् । संरम्भच्युतम् = उत्थानसम्भ्रमभ्रष्टम् । शृङ्खलम् = निगडम् । इव । चकाशे = शुशुभे । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'अथ शृङ्खले । अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी—सेना के किसी गजराज को मार्ग में थक जाने के कारण नींद आ गई थी । अतः वह नींद को छोड़कर मदजल से उत्पन्न कीचड़ वाले शयनीय स्थान से सहसा उठ खड़ा हुआ । मद-गन्ध के कारण मद की कीचड़ पर भौंरे मँडरा रहे थे । हाथी के सहसा उठने पर वे भौंरे उसकी टूट कर गिरी हुई सांकल के समान शोभित हुए ॥ ३१ ॥

आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा
सम्प्राप्तुं वनगजदानगन्धिरोधः ।
मूर्धानं निहितशिताङ्कुशं विधुन्वन्
यन्तारं न विगणयाञ्चकार नागः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—वनगजदानगन्धिरोधः सम्प्राप्तुम् आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा नागः निहितशिताङ्कुशम् मूर्धानं विधुन्वन् यन्तारं न विगणयांचकार ।

विग्रहः—वनस्य गजस्य दानं = वनगजदानम्, तस्य गन्धोऽस्यास्तीति रोषः यस्य सः = वनगजदानगन्धिरोधः । सुराणाम् सरित् = सुरसरित् तस्याः ओघेन