किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१६०	किरातार्जुनीयम्

ञ्जनेन मलिनानि अत एव विरूपं रहयन्ति त्यजन्ति । रहतेस्त्यागार्थाण्णिच्-प्रत्ययः । पङ्कजानि विहाय त्यक्त्वा स्पष्टतारकं नभः खम् । इयाय प्राप । तथा हि—सर्वो जनो निरापदि निर्वाधस्थले वस्तुं स्थातुम् । 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इतोड्-प्रतिषेधः । 'घसिश्च सान्तेषु वसः प्रसारिणि' इति वचनात् । इच्छति ।

**हिन्दी—**श्री (शोभाकी अधिष्ठात्री देवी) ने सन्ध्याके रागसे मलिन अतएव विकासको छोड़ते हुए कमलका परित्याग कर स्पष्ट ताराओंसे युक्त आकाशको प्राप्त कर लिया । सभी जन बाधासे रहित स्थलमें रहनेकी इच्छा करते हैं ॥ १६ ॥

व्यानशे शशधरेण विमुक्तः केतकीकुसुमकेसरपाण्डुः ।
चूर्णमुष्टिरिव लम्भितकान्तिर्वासवस्य दिशमंशुसमूहः ॥ १७ ॥

**मल्लि०—**व्यानश इति ॥ शशधरेण चन्द्रेण विमुक्तः क्षिप्तः केतकीकुसुमकेसर इव पाण्डुर्लम्भिता प्रापिता कान्तिर्यस्य सोंऽशुसमूहो रश्मिसमूहः । चूर्णस्य कर्पूरक्षोदस्य मुष्टिरिव । 'मुष्टि' शब्दस्य द्विलिङ्गत्वेऽप्यत्र पुंल्लिङ्गतैव ग्राह्या । उपमेयानुसारान् । वासवस्येन्द्रस्य दिशं प्राचीं व्यानशे व्याप । अनेन दिशानिशाकरयोर्नायिकानायकोपम्यं गम्यते ।

**हिन्दी—**चन्द्रमासे छोड़े गये केतकीके फूलके केसरके समान सफेद कान्तिको प्राप्त कराये गये किरणसमूहने कर्पूरचूर्णकी मुष्टिके समान इन्द्रकी दिशा (पूर्व) को व्याप्त किया ॥ १७ ॥

उज्झती शुचिमिवाशु तमिस्रामन्तिकं व्रजति तारकराजे ।
दिक्प्रसादगुणमण्डनमूहे रश्मिहासविशदं मुखमैन्द्री ॥ १८ ॥

**मल्लि०—**उज्झतीति ॥ इन्द्रस्येयमैन्द्री दिक् प्राची तारकराजं नक्षत्रनाथे । 'कनीनिकायां नक्षत्रे तारकं तारकापि च' । इति विश्वः । अन्तिकं समीपं व्रजति सति । आशु तमिस्रामन्धतमसम् । 'तमिस्रा स्त्री ध्वान्तेनिशि निश्यन्धतमसे न ना' इति वैजयन्ती । शुचमिव । विरहदुःखमिवेत्यर्थः । उज्झती विजहती । प्रसादो नैर्मल्यमेव गुणः स एव मण्डनं यस्य तत् । रश्मयो हास इव तेन विशदं मुखमिव मुखमग्रभागम् । श्लिष्टोपमेयम् । ऊहे वहति स्म । अत्र दिश्चन्द्रयोर्नायिकानायकोपम्यं गम्यते ।

**हिन्दी—**इन्द्रकी दिशा (प्राची) ने नक्षत्रोंके स्वामी चन्द्रमाको समीप आते हुए देखकर शीघ्र गाढ अन्धकारकी तरह शोक (विरहके दुःख) को मानो छोड़ती