किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

कोषः- 'वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत्' इत्यमरः। 'किं पृच्छायां जुगुप्सने इत्यमरः। 'सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम्' इत्यमरः। हि हेताववधारणे' इत्यमरः, 'अथ सम्पदि। सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च' दृत्यमरः॥५॥

सारार्थः- य एवामात्यादेरुपदेशं श्रुत्वा स्वीकरोति स योग्यः स्वामी, य एवं प्रभुं हितवाक्यं वदति स एव योग्योऽमात्यादिः। अत एवान्योन्यानुरागवतो-स्तयोर्भवने गुणबद्धेव राज्यलक्ष्मीर्नान्यतो गन्तुं पदमेकमप्युत्थापयति ॥५॥

भाषार्थः- जो कोई अपने मालिक को हित की बातों का उपदेश नहीं देता, वह क्या मंत्री है? कभी नहीं, या वह खराब नौकर है। ऐसे ही जो मालिक अपने हितचिन्तक मन्त्री आदियों की बात नहीं सुनता, क्या वह मालिक है? कभी नहीं, या वह नीच मालिक है। क्योंकि सदा आपस में मेल रखते हुए राजा और मन्त्रियों में हर एक तरह की सम्पत्तियाँ बनी रहती हैं ॥५॥

सम्प्रति स्वाहङ्कारं परिहरति- निसर्गदुर्बोधमबोधविक्लवाः क्व भूपतीनां चरितं क्व जन्तवः ।
तवानुभावोऽयमवेदि यन्मया निगूढतत्त्वं नयवर्त्म विद्विषाम् ॥ ६॥

निसर्गेति । निसर्गदुर्बोधं स्वभावदुर्ग्रहम् । 'ईषददुः—' इत्यादिना खल्प्रत्ययः। भूपतीनां चरितं क्व । अबोधविक्लवा अज्ञानोपहता जन्तवः। मादृशाः पामरजना इत्यर्थः। क्व नोभयं सङ्घटत इत्यर्थः । तथाऽपि निगूढतत्त्वं संवृतयाथार्थ्यं विद्विषां नयवर्त्म षाड्गुण्यप्रयोगः। 'सन्धिविग्रहयानानि संस्थाप्यासनमेव च । द्वैधीभावश्च विज्ञेयाः षड्गुणा नीतिवेदिनाम् ॥' इत्यादिरूपो यन्मयाऽवेदि । ज्ञातमिति यावत् । विदेः कर्मणि लुङ् । अयम् । इदं वेदनमित्यर्थः। विधेयप्राधान्यात्पुंल्लिङ्गनिर्देशः। तवानुभावः सामर्थ्यम् । अनुगतो भावोऽनुभाव इति घञन्तेन प्रादिसमासः। न तूपसृष्टाद्धन्प्रत्ययः। 'ऋणीभुवोऽनुपसर्गा'द्वित्येधर्तावित्येवधानात् अत एव काशिकायाम्—'कथं प्रभावो राज्ञां प्रकृष्टो भाव इति प्रादिसमासः' इति। दोषपरिहारौ सम्यग्ज्ञात्वैव विज्ञापयामि । न तु वृथा कर्णकठोरं प्रलपामीत्याशयः॥६॥

अन्वयः- निसर्गदुर्बोधम्, भूपतीनाम्, चरितम्, क्व । अबोधविक्लवाः, जन्तवः क्व । मया, विद्विषाम्, निगूढतत्त्वम्, नयवर्त्म, यत् अवेदि, (तत्) अयम्, तव, अनुभावः॥६॥