किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१७०	किरातार्जुनीयम्

पानेन विधुरासु विमूढासु । तथा दयितैः संगतासु स्वयं प्राप्तासु च कामिनीषु दक्षि- मानवतीषु । आशु मानं कोपं निगृह्णन् निवर्तयन् शिथिलीकृता लज्जा येन स मदनो नु मदो नु । उपलेभे । लक्ष्यते स्मेत्यर्थः । प्रियसमागमशीधुपानरूपोभयकारण- भङ्गादुभयथा माननिग्रहाद्यनुभावसाधारण्याच्च सन्देहः । स एवालङ्कारः

हिन्दी — शीधु (मदिराविशेष) पीनेसे मतवाली और अपने प्रियके पास पहुँची हुई मानवती अप्सराओंमें शीघ्र मान (कोप) को दूर करता हुआ और लज्जाको भी शिथिल करनेवाला कामदेव है या मद है? (नहीं कह सकते हैं।)

द्वारि चक्षुरधिपाणि कपोलो, जीवितं त्वयि, कुतः कलहोऽस्याः ? कामिनामिति वचः पुनरुक्तं प्रीतये नवनवत्वमियाय ॥ ४३ ॥

मल्लि० — द्वारीति ॥ द्वारि त्वदागमनमार्ग एव चक्षुः, इत्यौत्सुक्योक्तिः । अधिपाणि पाणौ करे कपोलो इति चिन्तोक्तिः । किं बहुना, जीवितं त्वयि त्वदधीनम् । त्वां विना न जीवतीत्यर्थः । इति गाढानुरागोक्तिः । अतोऽस्याः कलहो विग्रहः कुतः । इति एवं कामिनां प्रीतये पुनरुक्तं पुनःपुनःरुच्यमानं वचो दूती- वाक्यं नवनवत्वं नवप्रकारत्वमपूर्ववद्भावम् । इयाय । प्रकारार्थे द्विर्भावः । कर्मधार- यवद्भावात्सुपो लुक् । कान्तानुरागप्रकट्नात् कामिनः प्रहृष्यन्तीति भावः । कल- हान्तरितेयम् ।

हिन्दी — कलहान्तरिता नायिकाओंकी सखियाँ उनके प्रिय नायकोंसे कहती है—'आपकी प्रियाकी दरवाजेमें दृष्टि, हाथमें कपोल, और आपमें अधीन जीवन है, इस कारण इनका कलह (झगड़ा) ही कहाँ है?' इस प्रकार कामुक नायकोंकी प्रीतिके लिए वारंवार कहा गया दूतीका वाक्य अपूर्व भावको प्राप्त हुआ ॥ ४३ ॥

साचि लोचनयुगं नमयन्ती रुन्धती दयितवक्षसि पातम् । सुभ्रुवो जनयति स्म विभूषां, सङ्गतावुपरराम च लज्जा ॥ ४४ ॥

मल्लि० — साचीति ॥ लोचनयुगं साचि तिर्यङ् नमयन्ती प्रिये तिर्यक् पात- यन्ती । न तु समरेखयेत्यर्थः । दयितवक्षसि पातं रुन्धती दृष्टिमपि प्रतिबध्नती लज्जा सुभ्रुवो नायिकाया विभूषां शोभां जनयति स्म । सङ्गतौ सुरतप्रसङ्गे सति, उपरराम च । एवं यतस्तदा चाभूषणमेवेति भावः । 'विभाषाकर्मका' इति परस्मै- पदम् ।