किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१७२ | किरातार्जुनीयम्

शिथिलतामुपपेदे । उभयमपि शिथिलमासीदित्यर्थः । अत्र व्रीडांशुक रूपसंबंधिभेद-भिन्नवृत्तित्त्वंसनरूपशैथिल्यस्याभेदाध्यवसायनिबन्धनातिशयोक्तिमूलः—सहोक्तिविशेषोऽलङ्कारः । अत एव व्रीडांशुकौपम्यं च कष्टव्यम् । अत्र वात्स्यायनः—'बाह्याभ्यन्तरं चेति द्विविधं रतमूच्यते । तत्राद्यं चुम्बनाश्लेषनखदन्तक्षतादिकम् ॥ द्वितीयं सुरतं साक्षात्नानाकरणकल्पितम् ॥' इति ।

हिन्दी — चञ्चल नेत्रोंवाले प्रियाके मुखको प्रियतमके बलात्कारपूर्वक चुम्बन करने पर नीवी ( वस्त्रग्रन्थि ) से रहित वस्त्र ( साड़ी ) नितम्बसे लज्जाके साथ साथ शिथिल हो गया ॥ ४७ ॥

---

ह्रीतया गलितनीवि निरस्यन्नन्तरीयमवलम्बितकाञ्चि ।
मण्डलीकृतपृथुस्तनभारं सस्वजे दयितया हृदयेशः ॥ ४८ ॥

मल्लि०—ह्रीतयेति ॥ गलितनीवि गलितबन्धं तथापि अवलम्बिता काञ्ची येन तत् । काञ्चीलग्नमित्यर्थः । तत्, अन्तरीयमधोंशुकम् । 'अन्तरीयोपसंभ्यानपरिधानान्यधोंशुके' इत्यमरः । निरस्यन् आक्षिपन् । हृदयेशः प्रियो ह्रीतया वस्त्रोपगमाल्लज्जितया । ह्रीवातोः कर्तरि क्तः । दयितया मण्डलीकृतो वर्तुलीकृतः पृथुस्तनभारो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा । गाढमित्यर्थः । सस्वज आश्लिष्टः । प्रियदृष्टेः प्रतिबन्धार्यमित्यर्थः ।

हिन्दी — नीवी ( वस्त्रग्रन्थि ) से रहित तथाऽपि काञ्चीका अवलम्बन किये हुए नायिकाके अधोवस्त्रको खींचते हुए प्राणेश्वर ( नायक ) को लजाई हुई प्रियाने स्तनभारको गोल कर आलिंगन कर डाला ॥ ४८ ॥

---

आदृता नखपदैः परिरम्भाश्चुम्बितानि घनदन्तनिपातैः ।
सौकुमार्यगुणसंभृतकीर्तिर्वाम एव सुरतेष्वपि कामः ॥ ४९ ॥

मल्लि०—आदृता इति ॥ परिरम्भा आलिङ्गनानि नखपदैर्हेतुभिः । आदृता अभिमताः । 'हेतौ' इति तृतीया । तथा चुम्बितानि चुम्बनानि घनदन्तनिपातैर्गाढदन्तक्षतैर्हेतुभिरादृतानीति लिङ्गविपरिणामः । रतसुखोपकरत्वात्नखदन्तक्षतपूर्वकेष्वालिङ्गनचुम्बनेष्वादरः संवृत्तइत्यर्थः । ननु सुकुमारे कामतन्त्रे कथं पीडाकरेष्वादर इति न वाच्यमित्याह—सौकुमार्येति । सौकुमार्यमेव गुणस्तेन संभृतकीर्तिर्लब्धयशाः कामः सुरतेषु संभोगेष्वपि । न केवलं विप्रलम्भेष्विति भावः । वामः क्रूर एव ।