किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १७

इत्यमरः। 'नीचोऽनार्योऽकुलीनोऽपि शठो दुष्टः' इत्यमरः। संसर्गः सङ्गमः सम्पर्क इति प्रोच्यते सम' इति। 'देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे क्लीबे मनाक् प्रिये' इत्यमरः। 'विरोधो विग्रहो मतः' इतिः कोषः॥८॥

सारांशः— यथा प्रजा भवतोऽपि तमुच्चदृष्ट्या पश्येतया प्रणिपातपूर्वकमधुना सर्वथा राज्यं दुर्योधनः पालयति । येन भवतः शासनविधिं स्मृत्वा भवद्वियोगेन विमनाः प्रजा न स्यात्, एवम्भूतोऽपि कृत्रिमसाधुः स भवतः सकाशाद्विशेषमेवेच्छति न हि साम्प्रतमपि दुःशासनादिदुर्जनसंसर्गं त्यजति । यतोऽसौ प्रकृत्या खलः। साधुताऽपि तस्य स्वार्थसाधनिकैव । तथा हि—नीचसङ्गात् महात्मभिर्भवत् दृशैः सह विरोधमपि वरमेव मनुते ॥८॥

भावार्थः— तो भी (हर समय चौकन्ना रहता हुआ भी) कपटी वह दुर्योधन आप से बढ़ने के ख्याल से देखौआ गुणों से अभी बेदाग (निर्मल) यश फैलाता है । क्योंकि ऐश्वर्य को बढ़ाते हुए आदमी के लिए नीचों के सङ्ग की अपेक्षा महान् जन से विरोध करना भी कुछ अच्छा ही है ।

ननु 'कातर्यं केवलाः नीतिः' इत्याशङ्क्य नीतियुक्तं पौरुषमस्त्येवेत्याह—

कृतारिषड्वर्गजयेन मानवीमगम्यरूप्रां पदवीं प्रपित्सुना ।
विभज्य नक्तन्दिवमस्ततन्द्रिणा वितन्यते तेन नयेन पौरुषम् ॥९॥

कृतेति । षण्णां वर्गः षड्वर्गः। अरीणामन्तः शत्रूणां कामक्रोधादीनां षड्वर्गोऽरिषड्वर्गः। शिवभागवतवत्समासः। तस्य जयः कृतोयेन तेन तथोक्तेन । विनीतेनेत्यर्थः। विनीताधिकारं प्रजापालनमिति भावः। अगम्यरूप्रां पुरुषमात्रदुष्प्रापाम् । मनोरिमां मानवीम् । मनूपदिष्टसदाचारक्षुण्णामित्यर्थः। पदवीं प्रजापालनपद्धतिं प्रपित्सुना प्रपत्तुमिच्छुना । प्रपद्यतेः सन्नन्तादप्रत्ययः 'सनिमीमा—' इत्यादिना सादेशः। 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य' इत्यभ्यासस्य । अस्ता तन्द्रिरलस्यं यस्य तेनास्ततन्द्रिणा। अनलसेनेत्यर्थः। तदिः सौत्रो धातुः। तस्मात् 'कङ्कटादयश्च' इत्यौणादिकः क्रिन्नत्ययः 'कृदिकारदक्तिनो वा ङीष् वक्तव्यः' इति । 'चण्डीपतीतण्डीन्द्रौ' इति ङीबन्तोऽपि इति क्षीरस्वामी । तथा रामायणे प्रयोगः—निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् इति । तेन दुर्योधनेन । पुरुषस्य कर्म पौरुषं पुरुषकारः उद्योग इति यावत् । युवादिस्त्वादण्प्रत्ययः। पौरुषं पुरुषस्योक्ते भावे कर्मणि तेजसि' इति विश्वः। नक्तं