किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

एकादशः सर्गः २२१

हिन्दी—(हे वत्स !) मृत्युके दूसरे बाहुके समान प्राणियोंको भयंकर तुम्हारी तलवार शान्तिका समर्थन नहीं कर रही है ॥ १७ ॥

नन्वशान्तस्य किं तपसेत्याशङ्क्य जयार्थमित्याह—

जयमत्रभवान्नूनमरातिष्वभिलाषुकः ।
क्रोधलक्ष्म क्षमावन्तः क्वायुधं क्व तपोधनाः ॥ १८ ॥

मल्लि०—जयमिति । अत्रभवान् पूज्य इत्यर्थः । ‘इतरेभ्योऽपि दृश्यन्ते’ इति प्रथमार्थे प्राग्दिशीयस्त्रल्प्रत्ययः । सुप्सुपेति समासः । ‘त्रिषु तत्रभवान् पूज्यस्तथैवात्रभवानपि’ इति यादवः । अरातिषु शत्रुपु विषये जयमभिलाषुको जयमिच्छुः । ‘लषपते—’त्यादिनोकञ्प्रत्ययः । ‘न लोके--’त्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । नूनमिति निश्चये । ‘नूनं तर्केऽपि निश्चये’ इत्यमरः । क्रोधस्य लक्ष्म कोपस्य लिङ्गम् । आयुधं क्व । क्षमावन्तः शान्ताः तपोधनाः क्व । क्रोधशान्त्योविरोधात् तत्कार्ययोः शस्त्रतपसोरप्येकत्रासङ्गतेश्च शस्त्रिणस्ते तपो जयार्थं न तु मोक्षार्थमिति निश्चय इत्यर्थः ॥ १८ ॥

हिन्दी—(हे वत्स !) पूजनीय आप निश्चय ही शत्रुओंमें विजयका अभिलाष करते हैं, क्योंकि क्षमावाले तपस्वीलोग कहाँ और क्रोधका चिह्नस्वरूप हथियार कहाँ ? ॥ १८ ॥

तपसो जयार्थत्वे दोषमाह—

यः करोति वधोदर्का निःश्रेयसकरीः क्रियाः ।
ग्लानिदोषच्छिदः स्वच्छाः स मूढः पङ्कयत्यपः ॥ १९ ॥

मल्लि०—य इति । यः पुमान् । निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसं मुक्तिः । ‘अचतुरे—’त्यादिना समासान्तो निपातः । ‘मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्’ इत्यमरः । निःश्रेयसं कुर्वन्तीति निःश्रेयस्करीः । निःश्रेयसहेतूनित्यर्थः । ‘कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु’ इति हेत्वर्थे टप्रत्ययः । टित्त्वान्ङीप् । क्रियास्तपोदानादिकर्माणि वधोदर्का हिंसाफलकाः करोति । ‘उदर्कः फलमुत्तरम्’ इत्यमरः । अत एव मूढः स पुमान् । ग्लानिरेव दोषस्तं छिन्दन्तीति ग्लानिदोषच्छिदः पिपासाहारिणीः । क्विप् । स्वच्छा निर्मला अपः पङ्कयति पङ्कवतीः करोति । ‘णाविष्ठवद्भावे विन्मतोर्लुक्’ इति मतुपो लुक् । महाफलसाधनस्य तपसस्तुच्छफलैर्विनियोगः स्वच्छाम्बुनः पङ्कसङ्करवत् प्रेक्षावद्भिर्गर्हित इत्यर्थः । अत्र ‘यत्तपसो वधोदर्का—