किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
महाकवि भारवि द्वारा
स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)
पृष्ठ 516, कुल 707 में से
संदर्भ में पढ़ें२६० किरातार्जुननीयम्
इति गां विधाय विरतेषु मुनिषु, वचनं समाददे।
भिन्नजलधिजलनादगुरु ध्वनयन्दिशां विवरमन्धकान्तकः॥ ३२॥
मल्लि०—इतीति। इति इत्थं गां वाचं विधाय। अभिधायेत्यर्थः। सामान्यस्य विशेषपर्यवसानात्। मुनिषु विरतेषु तूष्णींभूतेषु सत्सु। अन्धकान्तकः शिवो भिन्नस्योद्वेलस्य जलधेर्जलस्य नादमिव गुरु गम्भीरं यथा दिशां विवरमन्तरालं ध्वनयन् वचनं समाददे स्वीकृतकार। उवाचेत्यर्थः॥ ३२ ॥
**हिन्दी—**ऐसा वचन कहकर मुनियोंके चुप रहनेपर शिवजी उठी हुई तरङ्गोंवाले समुद्रके जलके शब्दके समान गम्भीररूपसे दिशाओंके अन्तरालको ध्वनित करते हुए बोलने लगे॥ ३२ ॥
बदरीतपोवननिवासनिरतमवगात माऽन्यथा।
धातुरुदयनिधने जगतां नरमंशमादिपुरुषस्य गां गतम्॥ ३३॥
मल्लि०—बदरीति। बदरीतपोवने बदरिकाश्रमे निवासनिरतं नित्यनिवासिनं गां गतं भुवमवतीर्णं जगतामुदयनिधने सृष्टिसंहारौ धातुः। तयोः कर्तुरित्यर्थः 'तृन्' इति दधातेस्तृन्प्रत्ययः। अत एव 'न लोके--'त्यादिना कर्मणि षष्ठीप्रतिषेधः। आदिपुरुषस्य विष्णोः। अंशमंशभूतम्। नरम्, नरसंज्ञकमित्यर्थः। यो नारायणसखेति भावः। अन्यथा उक्तवैपरीत्येन, एनं माऽवगात। मनुष्यमात्रं मा जानीतेत्यर्थः। 'इणो गा लुङि' इति गादेशः॥ ३३ ॥
**हिन्दी—**बदरिकाश्रममें निवास करनेवाले, भूतलम अवतीर्ण लोकोंकी सृष्टि और संहार करनेवाले आदि पुरुष (विष्णु) के अंशभूत नरसंज्ञक इसको आपलोग दूसरा (मनुष्यमात्र) मत समझें॥ ३३ ॥
द्विषतः परासिसिषुरेष सकलभुवनाभितापिनः।
क्रान्तकुलिशकरवीर्यबलान्मदुपासनं विहितवान्महत्तपः॥ ३४॥
मल्लि०—द्विषत इति। एष नरः सकलभुवनान्यभितापयन्त्यभीक्ष्णमिति तथोक्तान्। 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' इति णिनिः। क्रान्ते आक्रान्ते कुलिशकरस्येन्द्रस्य वीर्यबले शक्तिसैन्ये यैस्तान् द्विषतः शत्रून् परासिसिषुः परासितुमिच्छुः अस्यतेः सन्नन्तादुप्रत्ययः। मदुपासनं मदाराधनम्। करणे ल्युट्। महत्तपो विहितवान्। अत्र निमित्तं शत्रुक्तय एवेति भावः॥ ३४ ॥
**हिन्दी—**इस (नर) ने समस्त लोकोंको सन्तप्त करनेवाले और इन्द्रकी शक्ति