किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
महाकवि भारवि द्वारा
स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)
पृष्ठ 565, कुल 707 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्दशः सर्गः ३०९
विनाशकाले परिमोहिनी भवति। परिमोहयतीति परिमोहिनी। संश्रावादिमूत्रेण ताच्छील्ये णिनुप्रत्ययः। तथा चोक्तम्—'विनिर्मितः केन न दृष्टपूर्वो हेम्रः कुरङ्गो न च कुत्र वार्ता। तथापि तृष्णा रघुनन्दनस्य विनाशकाले विपरीतबुद्धिः।' इति। तस्माद्विनाशकाले विपरीतबुद्धिर्भवतीति भावः ॥ १९ ॥
हिन्दी - तुम्हारे राजा मिथ्या अभियोग कर अलभ्य और विपरीत फलवाले अभिलाषको जबर्दस्तीसे पाना चाहते हैं। दुर्नीतिकी भयंकरता जानते हुए भी पुरुषकी बुद्धि विनाशकालमें मोहयुक्त हो जाती है॥ १९॥
अथ सर्वथा लभ्यते शरस्तर्हि किमनेन ? सुष्ठु विश्रब्धं याच्यतां शिरोऽन्यद्वेत्याह—
असिः शरा वर्म धनुश्च नोच्चकैर्विविच्य किं प्रार्थितमीश्वरेण ते ?
अथास्ति शक्तिः, कृतमेव याच्ञया न दूषितः शक्तिमतां स्वयंग्रहः ॥ २० ॥
मल्लि० — असिरिति। असिः खड्गः शरा वर्म कवचम्, उच्चकैरूत्कृष्टं धनुश्च धनुर्वा ते तव ईश्वरेण स्वामिना विविच्य एकैकशो विभज्य किं न प्रार्थितं न याचितम्। येन प्रयोजनं तद्दास्यामीति भावः। नपुंसकैकशेषः। अथास्य वोराभिमानिनो नृपस्य शक्तिरस्ति चेदिति शेषः। याच्ञया कृतमेवालमेव। साध्याभावान्न याचितव्यमेवेत्यर्थः। गम्यमानक्रियापेक्षया करणात्वातृतीयेत्युक्तं प्राक्। 'कृतम्' इति निषेधार्थमव्ययम्। यतः शक्तिमतां स्वयंग्रहो बलाद्ग्रहणं न दूषितः। किन्तु भूषणमेव वीराणामिति भावः ॥ २० ॥
हिन्दी — तलवार, बाण, कवच अथवा उत्कृष्ट धनु तुम्हारे प्रभु एक-एक कर क्यों नही मागते हैं ? अथवा उनकी शक्ति है तो याचनाका प्रयोजन नहीं, क्योंकि सामर्थ्यवालोंको जबर्दस्तीसे लेनेमें कोई दोष नहीं है ॥ २० ॥
'राघवप्लवगराजयोरिव' (१३।५७) इत्यादिनोपदिष्टं सख्यं प्रत्याचष्टे—
सखा स युक्तः कथितः कथं त्वया ? यदृच्छयाऽसूयति यस्तपस्यते।
गुणार्जनोच्छ्रायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः ॥ २१ ॥
मल्लि० — सखेति। स नृपः कथं त्वया युक्तो योग्यः सखा कथितः। न कथंचित्कथनीय इत्यर्थः। कुतः। यो नृपः तपस्यते तपश्चरते। अनपराधिन इत्यर्थः। 'क्रुधद्रुहे-'त्यादिना संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। यदृच्छया स्वैरवृत्त्या। 'यदृच्छा स्वैरिता' इत्यमरः। असूयति असूयां करोति। 'असूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि' इत्यमरः। प्रत्युत शत्रुरेवायमित्याह — हि यस्मात्, गुणानामर्जने य उच्छ्राय उत्कर्षस्तस्य