भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 572, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 572

३१६ किरातार्जुनीयम्

लघुस्तस्मिन् अपूर्णप्रतिकारपेलवो बलोदधौ सेनासमुद्रे शनैरसंभ्रमेण नयने दृष्टे निवेशयन्तमिति वीरस्वभावोक्तिः। वलमुदधिरिवेत्युपमितसमासः। 'पेषंवास्वाहरुधिषु च' इत्युदकस्योदादेशः॥ ३६॥

हिन्दी—अनादरसे तरकशसे एकमात्र बाणको लिये हुए अनुकूल मित्रके समान विजयको चाहनेवाले न्यून प्रतिकारवाले अतः लघु सेनासमुद्रमें दृष्टिपात करते हुए अर्जुनको ॥ ३६ ॥

निषण्णमापत्प्रतिकारकारणे शरासने धैर्य इवानपायिनि।
अलङ्घनीयं प्रकृतावपि स्थितं निवातनिष्कंपमिवापगापतिम्॥ ३७॥

मल्लि०—निषण्णमिति। पुनश्च, आपदां प्रतिकारस्य कारणे साधनेऽनपायिनि स्थिरे एवंभूते शरासने धैर्य इव निषण्णं स्थितं प्रकृतौ स्वभावे स्थितमपि। निर्विकारमपीत्यर्थः। अत एव, अलङ्घनीयमनतिक्रमणीयमत एव निवातनिष्कंपं वाताभावान्निश्छलम्। 'निवातावाश्रयावातो' इत्यमरः। आपगापतिं समुद्रमिव स्थितम्॥ ३७॥

हिन्दी—फिर आपत्तियोंके प्रतिकारके कारणमें स्थिर धैर्यके समान धनुषमें स्थित, प्रकृतिमें स्थित (निर्विकार) अत एव अलङ्घनीय अतः हवा न लगनेसे कम्परहित समुद्रके समान स्थित अर्जुनको ॥ ३७ ॥

उपेयुषीं बिभ्रतमन्तकद्युतिं वधाददूरे पतितस्य दंष्ट्रिणः।
पुरः समावेशितसत्पशुं द्विजैः पतिं पशूनामिव हूतमध्वरे॥ ३८॥

मल्लि०--उपेयुषीमिति। पुनश्च, अदूरे समीपे पतितस्य दंष्ट्रिणो वराहस्य। व्रीह्यादित्वादिनिप्रत्ययः। वधाद्धेतोः उपेयुषीं प्राप्ताम्, अन्तकस्येव यमस्येव द्युतिस्तां बिभ्रतं धारयन्तम्। तथा च द्विजैर्ब्राह्मणैः। अध्वरे यज्ञे। 'यज्ञः सवोऽध्वरो यागः' इत्यमरः। हूतमाहूतं पुरोऽग्रे समावेशितः स्थापितः सत्पशुर्यज्ञीयपशुर्यस्य तम्। पशूनां पतिं रुद्रमिव स्थितम्॥ ३८॥

हिन्दी—फिर समीपमें गिरे हुए वराहके वधसे प्राप्त यमराजके समान तेजको धारण करते हुए तथा ब्राह्मणोंसे यज्ञमें बुलाये गये सामने यज्ञियपशुको रखनेवाले रुद्रके समान स्थित अर्जुनको ॥ ३८ ॥

निजेन नीतं विजितान्यगौरवं गभीरतां धैर्यगुणेन भूयसा।
वनोदयेनेव घनोरुवीरुधा सनन्धकारोत्कृतमुत्तमाचलम् ॥ ३९।