किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३५२ | किरातार्जुनीयम्

**हिन्दी—**जगतीश [पृथिवीके स्वामी अर्जुन] के मार्गणाः = बाण, चारों ओर फैल गये, तथा जगति=लोकमे, ईशमार्गणाः शिवजीके बाण विकासम्= विषम गतिको ईयुः = प्राप्त हुए, अर्जुन खण्डित हुए । इसी प्रकार जगतीम् = पृथ्वोको श्यन्ति = तनूकुर्वन्ति इति जगतीशाः = अर्थात् पृथ्वोको क्षीण करनेवाले असुर, जगतीशान् = अर्थात् असुरोंको, मारयन्तीति जगतीशमारः = असुरोंको मारने वाले, ते च ते गणाः असुरोंको मारनेवाले गण, विकासम्=हर्षम् हर्षको ईयुः = प्राप्त हुए । एवम्जगतीशमार्गणाः = जगतीशस्य = शिवस्य मार्गणाः = अन्वेषकाः, अर्थात् शिवजीका अन्वेषण करनेवाले अर्थात् देवता ओर ऋषि आदि। विकाशं = वीनाम् [ पक्षिणाम् ] काशः [ गतिः ] अस्मिन् इति विकाशम् अर्थात् जहाँ पक्षियोंकी गति है अर्थात् आकाशको ईयुः = प्राप्त हुए, शिवजीको देखनेके लिए आकाशमें प्राप्त हुए ॥

**भावार्थ—**अर्जुनके बाण चारों ओर फैल गये, लोकमें शिवजीके बाण विषम गतिको प्राप्त हुए । अर्जुनके बाण खण्डित हुए । असुरोंको मारनेवाले प्रमथगण आश्चर्यको प्राप्त हुए । शिवजीका अन्वेषण करनेवाले देवता और ऋषियोंके समूह आकाशमें प्राप्त हुए ।

इस पद्यमें चारों चरणोंकी पदावली समान रूपमें रहनेसे महायमक नामक अलङ्कार है ॥ ५२ ॥

संपश्यतामिति शिवेन वितायमानं लक्ष्मीवतः क्षितिपतेस्तनयस्य वीर्यम् । अङ्गान्यभिन्नमपि तत्त्वविदां मुनीनां रोमाञ्चमञ्चिततरं बिभ्रांबभूवुः ॥ ५३ ॥

इति भारविकृतौ किरातार्जुनीये महाकाव्ये पञ्चदशः सर्गः ।

**मल्लि०—**संपश्यतामिति । इति=इत्थं शिवेन वितायमानं = विस्तार्यमाणम् । 'तनोतेर्यकि' इति वैकल्पिक आकारादेशः । लक्ष्मीवतो जयश्रीमन्तः । 'मादुपधाया-' इत्यादिना मतुपो मस्य वकारः । क्षितिपतेस्तनयस्यार्जुनस्य वीर्यं शौर्यं संपश्यतां तत्त्वविदामपि हरेरंशावतारोऽयमिति विदुषामपि । किमुतान्येवामिति भावः । मुनीनामङ्गानि गात्राणि । अभिन्नमविरलम् । अञ्चिततरमतिरुचिरतरं रोमाञ्चं