भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 626, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 626
३७०किरातार्जुनीयम्

हिन्दी — मैनशिलके टुकड़ेके समान कान्तिसमूहसे पिछले भागमें आच्छादित किए गया विशाल वक्षःस्थलोंसे भी प्रेरणा किया जाता हुआ आकाश पक्षीके आगे मानों चल पड़ा ॥ ४५ ॥

दरीमुखैरासवरागताम्रं विकासि रुक्मच्छदधाम पीत्वा।
जवानिलाघूर्णितसानुजालो हिमाचलः क्षीव इवाचरम्भे ॥ ४६॥

मल्लि० — दरीति। जवानिलेनाघूर्णितानि=भ्रमितानि सानुजालानि यस्य स हिमाचलः। आसवस्य रागो रक्तता तद्वत् ताम्रम्। गुणयोरेवोपमानोपमेयभावः। विकासि विकस्वरं रुक्मच्छदाः सुवर्णपक्षास्तादृशांस्तेषां धाम तेजो दरीभिर्मुखैरिव दरीमुखैः पीत्वा क्षीबो मत्त इवाचरम्भे=आबभाल। उपमाऽलङ्कारोऽयमुत्प्रेक्ष्यतेवा ॥४६॥

हिन्दी — वेगशाली वायुसे जिसके प्रस्थसमूह हिल रहे थे ऐसा हिमालय पर्वत मदिराके रागके समान लाल विकसित गरुड़ोंके तेजको मुखके समान गुफाओंसे पीकर मतवालेके समान कम्पित हुआ ॥ ४६ ॥

प्रवृत्तनक्तंदिवसंधिदीप्तैर्नभस्तलं गां च पिशङ्गयद्भिः।
अन्तर्हितार्कैः परितः पतद्भिश्च्छायाः समाविक्षिपिरे वनानाम् ॥ ४७॥

मल्लि० — प्रवृत्तेति। नक्तं च दिवा च नक्तन्दिवम्। 'अचतुरे-'त्यादिना समस्यर्थयोरप्यव्यययोर्द्वन्द्वैकवद्भावनिपाते समासान्तः। लक्षणया सहोरात्रमात्रवाची। प्रवृत्तः प्रादुर्भूतो यो नक्तंदिवस्य संधिः संध्या तद्वद्दीप्तैः=शोभितैः। नभस्तलं गां=भुवं च पिशङ्गयद्भिः=पिशङ्गीकुर्वद्भिः। अन्तर्हित आच्छादितोऽर्को यैस्तैः पतद्भिः पक्षिभिः परितः=सर्वतो वनानां छायाः समाविक्षिपिरे=समाश्रिताः। अन्तर्बहिंश्च तेजःप्रवेशात्तस्वाप्यन्तर्हिता इत्यर्थः ॥ ४७ ॥

हिन्दी — प्रादुर्भूत रात और दिनकी संध्याके समान शोभित आकाशमण्डल और पृथिवीको पीले वर्णसे युक्त करते हुए तथा सूर्यको आच्छादित किये हुये पक्षियोंने सभी तरफ मेघोंकी छायाओंको अन्तर्हित कर दिया ॥ ४७ ॥

स भोगिसङ्घः क्षतमुग्रधाम्नां सैन्येन निन्ये विनतासुतानाम्।
महाध्वरे विष्णुपचारदोषः कर्मन्तरेणेव महोदयेन ॥ ४८॥

मल्लि० — स इति। स भोगिसङ्घः=सर्पसमूह उग्रधाम्नां=तेजस्विनां विनतासुतानां=गरुडां रक्षिणां सैन्येन महाध्वरे=महाक्रतौ विष्णुपचारदोषः। कर्मान्तरेण

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित) · पृष्ठ 626, कुल 707 में से · BharatKosha