किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

६२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

अन्वयः- राजशिरः स्रजां, रजः, अनारतं, मणिपीठशायिनौ, यौ, अरञ्जयत् तौ, ते, चरणौ, मृगद्विजालूनशिखेषु, बर्हिषां, वनेषु निषीदतः॥४०॥

सुधा- राजशिरः स्रजां = प्रणन्महीपमौलिमाल्यानाम्, रजः = परागः (कर्त्ता), अनारतम् = सततम्, मणिपीठशायिनौ = रत्नमयपादपीठस्थायिनौ, यौ = (चरणौ) अरञ्जयत् = रञ्जितवत, तौ = पूर्वशोभितौ, ते = तव, चरणौ = पादौ, मृगद्विजालूनशिखेषु= हरिणविप्रलुञ्चिताग्रेषु, बर्हिषाम् = कुशानाम् वनेषु = विपिनेषु निषीदतः तिष्ठतः॥४०॥

समासः- मणिभिः खचितं पीठं मणिपीठम्, मणिपीठे शायते इति मणिपीठ-शायिनौ । राज्ञां शिरांसि, राजशिरांसि तेषां स्रजो यास्ता राजशिरःस्रजस्तासां राजशिरःस्रजाम् । मृगाश्च द्विजाश्च मृगद्विजास्तैरालुना शिखा येषां ते मृगद्विजालूनशिखेषु ॥३२॥

व्याकरणम्- अरञ्जयत् = रञ्ज्+णिच्+लङ् । निषीदतः=नि+षद्+लट् ॥४०॥

वाच्यान्तरम्- राजशिरःस्रजां रजसा अनारतं यौ मणिपीठशायिनौ, अरज्येताम्, ते चरणाभ्यां मृगद्विजालूनशिखेषु बर्हिषां वनेषु निषद्यते ॥४०॥

कोषः- 'सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। 'रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च' इत्यमरः। 'रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः' इत्यमरः। 'पादाग्रं प्रपदं पादः पदडङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। 'दन्तविप्राण्डजा द्विजाः' इत्यमरः। 'बर्हिः कुशहुताशयोः' इति विश्वः ॥४०॥

सारार्थः- यस्य भवतः पादौ पूर्वं सदैव मणिखचितपादुकास्थायिनौ आसाते, तथा च सततमुपहारदानार्थमागतानां नमन्महीपतिमौलिमाल्यानां धूलिभिरपि भूषितौ चासाते, तावेव तव चरणौ साम्प्रतं हरिण-विप्र-लुञ्चिताग्राणां कुशानां घने वने भ्रमत इत्यहो कष्टावसरः॥४०॥

भाषार्थ- हर समय रत्नजटित पादुकाओं पर रखे हुए आपके पाँव नजराना दने के लिये आये हुए राजाओं के मस्तक की मालाओं के पराग से सुशोभित होते थे, वे ही आजकल हरिण और ब्राह्मणों से नीचे हुए कुशों के वन में चलते हैं ॥४०॥

ननु सर्वप्राणिसाधारण्यामापदि का परिदे परिदेवनेत्यत्राह---

द्विषन्निमित्ता यदियं दशा ततः समूलमुन्मूलयतीव मे मनः।
परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् ॥४१॥