कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६६ ) यथा त्वदीयैश्चरितैरनाविलै- र्महीधरः पावित एष सान्वयः ॥ ३७ ॥ विकीर्णेति । एष महीधरः हिमवान् । विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहा- सिभिः सप्त च ते ऋषयः । 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति समासः । विकीर्णैः पर्यस्तैः सप्तर्षीणां संबन्धिभिर्बलिभिः । पुष्पोपहारैः प्रहसन्ति तैः तथोक्तैः दिवः अन्तरिक्षात् च्युतैः गाङ्गैः सलिलैः तथा न पावितः । अनाविलै अकलुषैः त्वदीयै चरितैः यथा सान्वयः सपुत्रपौत्रः पावितः पवित्रीकृतः ॥ ३७ ॥ PROSE ORDER —एष महीधरः विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहा- सिभिः दिवः च्युतैः गाङ्गैः सलिलैः तथा न पावितः यथा अनाविलै त्वदीयै चरितैः सान्वयः ( पावितः ) ॥ ३७ ॥ NOTES —महीधरः—मह्याः ( भूमे ) धरः महीधरः a mountain. धरः ( धरतीति ) is formed from √धृ ' to support ' by adding कः by ' इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ' पा० ३ १.१३५ । i. e. the roots having इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, लृ, or ॡ for their penultimate and ज्ञा, प्री and क take क in active voice विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहासिभिः । विकीर्णः—( वि √कॄ+क्त ) पर्यस्त scattered See notes on विशीर्ण in the Verse 28 above. सप्तर्षय.—सप्त च ते ऋषयश्च सप्तर्षय. the seven Rishis The compound is Karmadharaya, by ' दिक्संख्ये संज्ञायाम् ' पा० २.१.६१ । meaning that names of quarters and numerals form a Karmadharaya com- pound with any declinable word, but only when the whole compound is an appellation ( संज्ञा ) Here it is the proper name of a constellation of seven stars (Ursa