कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १६० ) नया क्रियमाणयेति शेषः । सम्प्रति द्वयं शोचनीयतां शोच्यत्वं गतम् । किं तदाह—सा प्रागेव दृग्शिरोगता । अत्र सेति प्रसिद्धा- र्थत्वान्न यच्छब्दापेक्षा । तदुक्तं काव्यप्रकाशे—‘प्रक्रान्तप्रसिद्धानु- भूतार्थविषयस्तच्छब्दो यदुपादानं नापेक्षते ।’ इति । कान्तिमती । नित्ययोगे मतुप् । कलावतः चन्द्रस्य कला षोडशो भागः च । अस्य लोकस्य नेत्रकौमुदी । नेत्रानन्दिनीत्यर्थः । त्वं च । कान्ति- मतीत्वनेत्रकौमुदीत्वविशेषणयोरुभयत्राप्यन्वयः । प्रागेकैव शोच्या । संप्रति तु त्वमप्यपरेति द्वयं शोच्यमिति पिण्डितार्थः । शोच्यत्वं च निकृष्टाश्रयणादिति भावः ॥ ७१ ॥ PROSE ORDER :—पिनाकिनः समागमप्रार्थनया सम्प्रति कलावतः सा कान्तिमती कला च अस्य लोकस्य नेत्रकौमुदी त्वं च द्वयं शोचनीयतां गतम् ॥ ७१ ॥ NOTES :—पिनाकिनः—of the holder of the Pináka bow. Some books read instead of it कपालिनः—(कपाल +इनिः=कपालिन्) कपालं (मृतमुण्डं) अस्यास्तीति कपा- लिन्, तस्य of one who bears skulls, i. e. of Shiva. It fits in the context better than पिनाकिनः । समागम- प्रार्थनया—समागमस्य (सहवासस्य) प्रार्थना समागमप्रार्थना, तया by the desire for union (with Shiva) सम्प्रति— अधुना now. कलावतः—(कला+मतुप्=कलावत्) प्रशस्ताः प्रचुराः वा कलाः सन्ति अस्य इति कलावान् (चन्द्रः) तस्य of the moon (possessed of digits). The म of मतु is changed to व when affixed to words ending in म् or अ, short or long, or having either for their penultimate ‘मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः’ पा० ८ २ ६ सा—प्रसिद्धा which is well-known to be held by Shiva