भारतकोश
कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

Kumarasambhavam of Kalidasa with Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / पं. सीताराम चतुर्वेदी द्वारा

DevanagariSanskritpublished268 पृष्ठ

पृष्ठ 211, कुल 268 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 211

made अक्ष by dropping इ and adding अ ( षच् ) instead of it, when at the end of a Bahuvrīhi compound. ' बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ' पा० ५ ४ ११३ । अलक्ष्य- जन्मता—न लक्ष्यं अलक्ष्यं ( अज्ञातम् ), अलक्ष्यं जन्म यस्य स अलक्ष्यजन्मा, तस्य भाव अलक्ष्यजन्मत्ता ( जन्म+तल् ) whose birth or parentage is unknown Some books read अलक्षिता जनि for अलक्ष्यजन्मत्ता। जनि means उत्पत्ति birth वसु—धनम् wealth 'रत्ने धने वसु' इत्यमरः Decline वसु as वसु, वसुनी, वसूनि । वसु, वसुनी, वसूनि । वसुना, वसुभ्यां, वसुभिः । etc दिगम्बरत्वेन—दिश एव अम्बराणि ( वस्त्राणि ) यस्य स दिगम्बर, तस्य भावः दिगम्बरत्वम्, तेन by his having the quarters for his garments ; by his nudity Shiva is described naked and putting on only the elephant's hide निवेदितं— विज्ञापितम् is indicated , is shown. When he cannot afford to have proper garments he must be an extreme- ly poor man बालमृगाक्षि—( बालमृग+अक्षि+षच्+ङीप् ) बालश्चासौ मृग बालमृग , बालमृगइव अक्षिणी यस्या सा बालमृगाक्षी, तस्या सम्बोधने O thou possessing eyes like those of a young fawn. यद्—whatever qualities. These are mentioned in the verse—" कन्या मृगयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतम्। बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः।" वरेषु—व्रियते इति वर ( √वृ+अप् ) तेषु with regard to bridegrooms. मृग्यते—is sought. Passive present of √मृग् to seek. त्रिलोचने—त्रीणि लोचनानि यस्य सः त्रिलोचनः, तस्मिन् in the three-eyed God ( i e.,