कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २२४ )

भाक् भवति । किन्तु तस्मात् अपभाषमाणात्पुरुषात् यः शृणोति सोऽपि पापभाक् । भवतीति शेषः । अत्र स्मृतिः—' गुरोः प्राप्तः परीवादो न श्रोतव्यः कथंचन । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ।' इति ॥ ८३ ॥ PROSE ORDER :—( हे ) आलि ! स्फुरितोत्तराधरः पुनः किं अपि विवक्षुः अयं वटुः निवार्यताम् ; यः महतः अपभाषते न केवलं सः ( अपि तु ) य तस्मात् शृणोति सः अपि पापभाग् ( भवति ) ॥ ८३ ॥ NOTES :—आलि—सखि O friend. ‘ आलिः सखी वयस्या च ’ इत्यमरः । स्फुरितोत्तराधरः—It may be ex- pounded in a number of ways, viz, ( i ) उत्तरश्च (उत्तरोष्ठश्च ) अधरश्च ( अधरोष्ठश्च ) उत्तराधरं ; स्फुरितं ( किंचिच्चलितं ) उत्तराधर यस्य सः स्फुरितोत्तराधरः whose upper and lower lips are quivering ( as in the act of speaking ) ( ii ) स्फुरितं ( कम्पनं ) उत्तरं ( अधिकं ) यस्मिन् सः स्फुरितोत्तरः , स्फुरितोत्तरः अधरः यस्य सः स्फुरितो- त्तराधरः whose lower lip is quivering very much In this case उत्तर has been interpreted as meaning ‘ excessiveness ’ In the compound स्फुरितं उत्तरं यस्मिन् सः स्फुरितोत्तरः ( बहुव्रीहि ) the word उत्तर, which, being an Adj , would have been the first member, has been made the second by ‘ वाहिताग्न्यादिषु च ’ पा० २.२.३७ And if this be not possible it may be expounded as ( iii ) स्फुरितेन उत्तरः ( युक्तः ) स्फुरितोत्तरः, स्फुरितोत्तरः अधरः यस्य सः whose lower lip was quiver- ing. In this case the word उत्तर gives the sense