माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)

भाषाटीकासमेत । ( ३८३ ) बाहर निकले समय टूट जावे तो बहुत दुःख देता है, यदि वह समग्र बाहर निकल आवे तो सूजन जाती रहे और उसमेंसे कुछ टुकडा बाकी रहजावे तो वह फिर दूसरे स्थानपर निकले । उस रोगको स्नायुक (नहरुआ) कहते हैं, इसपर चिकित्सा विसर्परोगकीसी कही है, कदाचित् हाथ वा पैरोंमें नहरुआ होकर टूट जावे तो पैरसे टोंटा अथवा लूला होजाय ॥ ध्वजभंगके संगृहीत श्लोक । यौवनेऽनङ्गवेगेन शिशुना केलिमाचरेत् । गुह्यदोषेण तल्लिङ्गे शैथिल्यमुपजायते । स्वगुदोत्पाटनं बाल्ये परैः कारयति स्वयम् । कुरुते तेन दोषेण ध्वजभङ्गोऽभिजायते । अथवा यो भवेन्मर्त्यः करमैथुनलम्पटः । तस्य नूनं प्रजायेत ध्वज- भंगे सुदुर्जयम् ॥ ' करमैथुनं ' हथरस इति प्रसिद्धः ॥ रोगानुक्रमणिका । ज्वरोऽतिसारो ग्रहणी अर्शोऽजीर्णी विषूचिका । अलसँश्च विलम्बी च कृमिरुकू पाँण्डुकामलौ ॥ १ ॥ हलीमकं रक्तै- पित्तं राजयक्ष्मा उरःक्षतम् । कासो हिक्का सहश्वासैः स्वरेभे- दस्त्वरोचकँम् ॥ २ ॥ छ॑र्दिष्टृष्णौ च मूर्च्छाद्याँ रोगाः पानात्ययादयः । दोहोन्माँदावपस्माँरः कथितोऽथाऽऽनिलाँ- मयः ॥ ३ ॥ वातरक्तमुरुस्त॑म्भ आमवा॑तोऽथ शूलरुँक् । पित्तजं शूलैमानाह उदा॑वर्त्तोऽथ गुल्मरुँकँ ॥ ४ ॥ हृद्रोगो मूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघा॑तस्तथाइमरी । प्र॑मेहो मधु॑मेहश्च पिटि- काश्चै प्रमेहजाः ॥ ५ ॥ मेदँस्तथोद॑रं शोथो वृद्धिश्चै गल- गंडकैः । गण्डँमालाऽप॑चीग्रैन्थिर्बुदं श्लीपैदं तथा ॥ ६ ॥ विद्रधिव्रणशोथैश्च द्वौ व्र॑णौ भग्नर्नाडिके । भग्नर्देरोपदंशौ च शूकँदोषस्त्वर्गामयः ॥ ७ ॥ शीतैपित्तमुदर्देश्च कोठैश्चै- वाम्लैपित्तकम् । विसर्पश्च सविस्फोटैः सरोमान्त्यौ मसूँ- रिकाः ॥ ८ ॥ क्षुद्राऽऽस्यैर्कर्णैनासौऽक्षि" शिरैः स्त्रीबौँलक- ग्रहाः । विषं चेत्ययमुद्देशो रुग्विनिश्चयसंग्रहे ॥ ९ ॥