महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व
Mahabharata (Vol 6) - Anushasana to Harivamsa Parva
महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 1222, कुल 2566 में से
संदर्भ में पढ़ेंस्वेङ्गितं वृणुयाद् धैर्यान्न कुर्यात् क्षुद्रसंविदम् । परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत् ॥ अपनी चेष्टाको धैर्यपूर्वक छिपाये रखे। क्षुद्र बुद्धिका प्रदर्शन न करे अथवा मनमें क्षुद्र विचार न लाये। दूसरेकी चेष्टाको अच्छी तरह समझकर संसारमें उनके साथ सम्पर्क स्थापित करे ॥
स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि । अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः ॥ राजाको चाहिये कि वह अपने भयसे, दूसरोंके भयसे, पारस्परिक भयसे तथा अमानुष भयोंसे अपनी प्रजाको सुरक्षित रखे ॥
लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः । निग्राह्या एव ते राज्ञा संगृहीत्वा यतस्ततः ॥ जो लोभी, कठोर तथा डाका डालनेवाले मनुष्य हों, उन्हें जहाँ-तहाँसे पकड़वाकर राजा कैदमें डाल दे ॥
कुमारान् विनयैरेव जन्मप्रभृति योजयेत् । तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत् ॥ राजकुमारोंको जन्मसे ही विनयशील बनावे। उनमेंसे जो भी अपने अनुरूप गुणोंसे युक्त हो, उसे युवराजपदपर नियुक्त करे ॥
अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने । आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते ॥ शोभने! एक क्षणके लिये भी बिना राजाका राज्य नहीं रहना चाहिये। अतः अपने पीछे राजा होनेके लिये एक युवराजको नियत करना सदा ही आवश्यक है ॥
कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम् । अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति ॥ आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत् ॥ कुलीन पुरुषों, वैद्यों, श्रोत्रिय ब्राह्मणों, तपस्वी मुनियों तथा वृत्तियुक्त दूसरे पुरुषोंका भी राजा विशेष सत्कार करे। अपने लिये, राज्यके हितके लिये तथा कोष-संग्रहके लिये ऐसा करना आवश्यक है ॥
चतुर्धा विभजेत् कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात् । आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु ॥ नीतिज्ञ पुरुष अपने कोषको चार भागोंमें विभक्त करे—धर्मके लिये, पोष्य वर्गके पोषणके लिये, अपने लिये तथा देश-कालवश आनेवाली आपत्तिके लिये ॥
अनाथान् व्याधितान् वृद्धान् स्वदेशे पोषयेन्नृपः ॥ सन्धिं च विग्रहं चैव तद् विशेषांस्तथा परान् ।