मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

८८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७

पृ० प० १६५ २ ०सद्दो सुणीअदि तह० । १२ ०वासभवणदुवारं । १६६ ४ घेहि जदो ए । ५ ईस मण्णु उज्झिअ पसुत्तेत्ति । तदो० । ६ ०अणुप्पन्ते उव० । ०मसिणं ससिणे- हअरो० ।

कस्मात्कदम्बगोलकाकारमाश्रितः । बहलपुलकशालित्वात् । विकलो विह्वलः सन् । कीदृशः । विशुद्धो निष्कलङ्कः । कामाभिषङ्गदोषशून्य इति यावत् । मुग्धो रसानभिज्ञः । सर्वमिदं सोत्प्रासम् । अत एव वैदग्ध्यतया शिल्पकारिणीत्वेन सं- स्कृताश्रयणम् ॥ १ ॥ मदयन्तिका । अत्र उपहससीति नाहं मकरन्दानुरक्त- तया हृष्टा किंतु तद्वीरत्वमभिनन्दामीति न हासस्थानमिति भावः । अत एव चित्तचोरिकयाह—नन्विति । एवं स्वहर्षस्यान्यथासिद्धिमुक्त्वा निजाङ्गसङ्गजं खे- दादिकं मकरन्देऽन्यथयति—तथा चेति । विस्तारितशरीरेति मूर्च्छाकथनम् । संगलितो मिलितः । उत्पीडः पूरः । कन्दोहो नीलोत्पलम् । मोहेति मोहेन नेत्र- मीलनं नतु मदङ्गसङ्गादिति भावः । यदाह—'व्यसनासिघातभयपूर्वैर्वैरस्मरणजो भवति मोहः' इति प्रहारमूर्च्छने कथमयं भूमौ न पतितोऽत आह—भूमीति । विष्टम्भः संबन्धः । विच्छर्दितः परित्यक्तः । महामहार्घमतिदुर्लभम् । जीवलोको मर्त्यभुवनम् । प्रियालिङ्गनस्मरणादिना खेदादिकम् । खेदादीनित्यनेन किलकिंचित- भावाविष्करणम् । यदाह—'यदन्तर्निहितस्याङ्गैः सव्यापारैर्मनोभुवः । सव्रीडावि- ष्कृतिः स्त्रीणां तदाहुः किलकिंचितम् ॥' अत्र खेदादिमता तव शरीरेण मकर- न्दसंभोगोऽभिलषित इत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र सहवासिन्याः सख्याः । नाहं कामजखेदादिनोद्विग्ना किंतु तद्विस्रम्भकथयेति भावः । अभिण्णहीति पाठेऽभिज्ञा- तासीत्यर्थः । अत्र जानीम एवेति कामन्दक्यादिद्वारा तव मकरन्दस्य च चेष्टितं ज्ञातमेव । तत्कथमपह्नव इति भावः । व्यपदेशाच्छलात् । सदृशमिति मकरन्दे स्नेहानुबन्धमपि कथयेत्याशयः । उभयमपि क्रियाविशेषणम् । बुद्धरक्षिता । अत्र शोभनं कथयितुमर्हसीत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र मकरन्दवियोगेन कथं वर्त- स इति भावः । मदयन्तिका । अत्र निशामय शृणु । एकवचनमिह लवङ्गिका- पेक्षया । बुद्धरक्षिताया विदितवृत्तान्तत्वात् । कथाकथनं तु रागवृद्धये यदाह— 'यात्रा पुरस्कन्दनमुत्सवो वा खप्नोऽथ चित्रं रतिसंकथा च । भवन्त्युपायाः प्रथमा- वलोके यूनोर्यतो वृद्धिमुपैति रागः ॥' पक्षपात इति बुद्धरक्षितापक्षपातो गुणबाहुल्यं विना न भवतीति विश्वास इति भावः । भूतोवृत्तमतिरिकीभवत् । कौतूहलमुत्क- ण्ठा च मनोरथश्चेति विग्रहः । ततो बहुव्रीहिः । यद्वा अतिरिकीभवत् कौतूहलमु- त्कण्ठा च यत्र मनोरथे तादृशो मनोरथो यत्र तत्तथा । सर्वाङ्गदाहो व्याध्यवस्था- याम् । यदाह—'मनःसंमोहसर्वाङ्गदाहतृष्यादिभिस्तथा । शिरसो वेदनाभिश्च व्याधिरभिनयो यथा ॥' मरणमेव निर्वाणं मोक्षः। सर्वदुःखापहारकत्वात् । मध्मवा-