मालविकाग्निमित्रम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

२४ मालविकाग्निमित्रे द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति संगीतरचनायामासनस्थो राजा सवयस्यो धारिणी परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः।) राजा—भगवति, अत्रभवतोराचार्ययोः प्रथमं कतरस्योपदेशं द्रक्ष्यामः। परिव्राजिका—ननु समानेऽपि ज्ञानवृद्धभावे वयोवृद्धत्वाद्गण- दासः पुरस्कारमर्हति। राजा—मौद्गल्य, एवमत्रभवतोरावेद्य नियोगमशून्यं कुरु। कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्क्रान्तः।) (प्रविश्य।) गणदासः—देव, शर्मिष्ठायाः कृतिर्लयमध्या चतुष्पदास्ति। तस्याश्चतुर्थवस्तुनः प्रयोगमेकमनाः श्रोतुमर्हति देवः। राजा—आचार्य, बहुमानादवहितोऽस्मि। (निष्क्रान्तो गणदासः।) राजा—(जनान्तिकम्।) वयस्य, नेपथ्यपरिगतायाश्चक्षुर्दर्शनसमुत्सुकं तस्याः। संहर्तुमधीरत्या व्यवसितमिव मे तिरस्करिणीम् ॥ १ ॥ कविरिदानीमङ्कान्तरं प्रस्तौति—ततः प्रविशतीत्यादि। 'भगवति, अत्र- भवतोः' इत्यादिना 'गणदासः पुरस्कारमर्हति' इत्यन्तेन प्रतीयमानं राज्ञ उपायतो मालविकादर्शनप्रवर्तनं प्रयत्नो नाम द्वितीयावस्थितिरिति मन्तव्यम्। अत्र बिन्दुप्रयत्नयोः समन्वयात्प्रतिमुखसंधिरित्यनुसंधेयम् ॥ देव, शर्मिष्ठाया इ- त्यादि। शर्मिष्ठा नाम वृषपर्वणो राक्षसराजस्य दुहिता। तस्याः कृतिः काव्यम्। लयमध्या लयेन तालकालेन मध्या मध्यमानयुक्ता। चतुष्पदा चत्वारि पदानि खण्डानि यस्याः सा तथोक्ता। तस्याः कृतिसंबन्धिनश्चतुर्थवस्तुनश्चतुर्थस्य तुर्यस्य वस्तुनः प्रबन्धस्य प्रयोगमभिनयमेकमना अवहितः सन् श्रोतुमर्हति। अत्रशृङ्गा- रस्य प्रतिपाद्यमानत्वाल्लयमध्येत्युक्तम्। तथा चोक्तं भारतीये—'शृङ्गारहास्योर्म- ध्यलयः। करुणे विलम्बितः। वीररौद्राद्भुतबीभत्सभयानकेषु द्रुतः॥ 'नेपथ्य- परिगताया इति।' नेपथ्यपरिगताया यवनिकान्तरस्थितायास्तस्या मालवि- काया मे तिरस्करिणीं