संक्षिप्त मार्कण्डेय पुराण

२२८ • संक्षिप्त मार्कण्डेयपुराण •

---

(संस्कृत श्लोक)	(संस्कृत श्लोक)
ऋषिरुवाच ॥ ९ ॥	स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगितः<sup>५</sup> ।
ततः प्रवृत्ते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः ।	अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया ॥ २५ ॥
पश्यतां सर्वदेवानामसुराणां च दारुणम् ॥ १० ॥	तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम् ।
शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथास्त्रैश्चैव दारुणैः ।	जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि ॥ २६ ॥
तयोर्युद्धमभूद्भूयः सर्वलोकभयङ्करम् ॥ ११ ॥	स गतासुः पपातोर्व्यां देवीशूलाग्रविक्षतः ।
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका ।	चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां सपर्वताम् ॥ २७ ॥
बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः ॥ १२ ॥	ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि ।
मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेश्वरी ।	जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः ॥ २८ ॥
बभञ्ज लीलयैवो<sup>१</sup>ग्रहुङ्कारोच्चारणादिभिः ॥ १३ ॥	उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः ।
ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः ।	सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते ॥ २९ ॥
सापि<sup>२</sup> तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभिः ॥ १४ ॥	ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः ।
छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे ।	बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः ॥ ३० ॥
चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम् ॥ १५ ॥	अवादयंस्तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत् ।	ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥ ३१ ॥
अभ्यधावत्तदा<sup>३</sup> देवीं दैत्यानामधिपेश्वरः ॥ १६ ॥	जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः ॥ ॐ ॥ ३२ ॥
तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका ।	(हिन्दी अनुवाद)
धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम्<sup>४</sup> ॥ १७ ॥	ऋषि कहते हैं— ॥ ९ ॥ तदनन्तर देवी और
हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधन्वा विसारथिः ।	शुम्भ दोनोंमें सब देवताओं तथा दानवोंके देखते-
जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनोद्यतः ॥ १८ ॥	देखते भयङ्कर युद्ध छिड़ गया ॥ १० ॥ बाणोंकी
चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः ।	वर्षा तथा तीखे शस्त्रों एवं दारुण अस्त्रोंके प्रहारके
तथापि सोऽभ्यधावन्तां मुष्टिमुद्यम्य वेगवान् ॥ १९ ॥	कारण उन दोनोंका युद्ध सब लोगोंके लिये बड़ा
स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः ।	भयानक प्रतीत हुआ ॥ ११ ॥ उस समय अम्बिका
देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ॥ २० ॥	देवीने जो सैकड़ों दिव्य अस्त्र छोड़े, उन्हें दैत्यराज
तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले ।	शुम्भने उनके निवारक अस्त्रोंद्वारा काट डाला ॥ १२ ॥
स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः ॥ २१ ॥	इसी प्रकार शुम्भने भी जो दिव्य अस्त्र चलाये,
उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः ।	उन्हें परमेश्वरीने भयङ्कर हुङ्कार शब्दके उच्चारण
तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका ॥ २२ ॥	आदिद्वारा खिलवाड़में ही नष्ट कर डाला ॥ १३ ॥
नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम् ।	तब उस असुरने सैकड़ों बाणोंसे देवीको आच्छादित
चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम् ॥ २३ ॥	कर दिया। यह देख क्रोधमें भरी हुई उन देवीने
ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह ।	भी बाण मारकर उसका धनुष काट डाला ॥ १४ ॥
उत्पात्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले ॥ २४ ॥	धनुष कट जानेपर फिर दैत्यराजने शक्ति हाथमें ली, किन्तु देवीने चक्रसे उसके हाथकी शक्तिको

---

१. पा०—हू० । २. पा०—सा च । ३. पा०—वत तां हन्तुं दैत्या० । ४. इसके बाद किसी-किसी प्रतिमें—‘अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह।’ इतना अधिक पाठ है। ५. पा०—वेगवान् ।