मत्स्य महापुराण

मत्स्य महापुराण
Matsya Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
DevanagariHindipublished1,098 पृष्ठ
पृष्ठ 1092, कुल 1098 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 1092
१०८२ * मत्स्यपुराण *
दो सौ इक्यानबेवाँ अध्याय
मत्स्यपुराणकी अनुक्रमणिका
| सूत उवाच | सूतजी कहते हैं—ऋषियो! विश्वस्वरूप मत्स्यभगवान्ने धर्म, अर्थ और कामके साधनभूत जिस सम्पूर्ण मत्स्यपुराणका वर्णन किया था, वह सब मैंने आपलोगोंको बतला दिया। उसमें आदिमें मनुका संवाद, ब्रह्माण्डका वर्णन तथा चतुर्मुख ब्रह्माके मुखसे उद्भूत शारीरिक सांख्यका वर्णन है। तत्पश्चात् देवताओं और असुरोंकी उत्पत्ति, मरुद्गणोंकी उत्पत्ति, मदनद्वादशी, लोकपालोंका पूजन, मन्वन्तरोंका उद्देश्य, राजा पृथुका वर्णन, सूर्य और वैवस्वत मनुकी उत्पत्ति, बुधका इलासे संयोग, पितृवंशका वर्णन, श्राद्धके कालका निर्णय, पितृतीर्थोंमें प्रवास, सोमकी उत्पत्ति, सोमवंशका वर्णन, ययातिका चरित्र, कार्तवीर्य अर्जुनका माहात्म्य, वृष्णिवंशका वर्णन, भृगुशाप, विष्णुका दैत्योंको शाप, पुरुषेशका कीर्तन, अग्नि-वंशका वर्णन, पुराणोंका वर्णन, क्रियायोगका विवेचन, नक्षत्रसंज्ञकव्रत, मार्तण्डशयन, कृष्णाष्टमीव्रत, रोहिणीचन्द्रव्रत, तडागविधिका माहात्म्य, पादोत्सर्ग-विधि, सौभाग्यशयनव्रत, अगस्त्यव्रत, अनन्ततृतीयाव्रत, रसकल्याणीव्रत, आर्द्रानन्दकरीव्रत, सारस्वतव्रत, उपरागाभिषेकव्रत, सप्तमीस्नपनव्रत, भीमद्वादशीव्रत, अनङ्गशयनव्रत, अशून्यशयनव्रत, अङ्गारकव्रत, सप्तमीसप्तकव्रत, विशोकद्वादशीव्रत, दस प्रकारके मेरुओंके दानकी विधि, ग्रहशान्ति, ग्रहोंके स्वरूपका कथन, शिवचतुर्दशीव्रत, सर्वफलत्यागव्रत तथा सूर्यवार-व्रतका निरूपण हुआ है॥ १—१४॥ |
|---|---|
| एतद्वः कथितं सर्वं यदुक्तं विश्वरूपिणा।<br>मात्स्यं पुराणमखिलं धर्मकामार्थसाधनम्॥ १<br>यत्रादौ मनुसंवादो ब्रह्माण्डकथनं तथा।<br>सांख्यं शारीरकं प्रोक्तं चतुर्मुखमुखोद्भवम्॥ २<br>देवासुराणामुत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च।<br>मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम्॥ ३<br>मन्वन्तराणामुद्देशो वैन्यराजाभिवर्णनम्।<br>सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसङ्गमनं तथा॥ ४<br>पितृवंशानुकथनं श्राद्धकालस्तथैव च।<br>पितृतीर्थप्रवासश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च॥ ५<br>कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा।<br>कार्तवीर्यस्य माहात्म्यं वृष्णिवंशानुकीर्तनम्॥ ६<br>भृगुशापस्तथा विष्णोर्दैत्यशापस्तथैव च।<br>कीर्तनं पुरुषेशस्य वंशो हौताशनस्तथा॥ ७<br>पुराणकीर्तनं तद्वत् क्रियायोगस्तथैव च।<br>व्रतं नक्षत्रसंख्याकं मार्तण्डशयनं तथा॥ ८<br>कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद् रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम्।<br>तडागविधिमाहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च॥ ९<br>सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च।<br>तथानन्ततृतीया तु रसकल्याणिनी तथा॥ १०<br>आर्द्रानन्दकरी तद्वद् व्रतं सारस्वतं पुनः।<br>उपरागाभिषेकश्च सप्तमीस्नपनं पुनः॥ ११<br>भीमाख्या द्वादशी तद्वदनङ्गशयनं तथा।<br>अशून्यशयनं तद्वत् तथैवाङ्गारकव्रतम्॥ १२<br>सप्तमीसप्तकं तद्वद् विशोकद्वादशी तथा।<br>मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशान्तिस्तथैव च॥ १३<br>ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी।<br>तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा॥ १४ |