मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

९६ मीमांसादर्शनम् [ सू० पुराऽस्य संवत्सरादसति रोदने कथं रोदनं भवतीति ? तदुच्यते । गुणवादस्तु । गौणा एते शब्दाः । रुद्र इति रोदननिमित्तस्य शब्दस्य दर्शनाद्यदरोदीदित्युच्यते । वर्णसारूप्यान्निन्दन्नश्रुप्रभवमप्यश्रुप्रभवमित्याह । निन्दन्नेव च धनत्यागे दुःख- दर्शनात्पुराऽस्य संवत्सराद् गृहे रोदनं भवतीत्याह । तथा यः प्रजाकामः पशुकामो वा स्यात्स एतं प्राजापत्यं तूपरमालभेत इत्याकाङ्क्षितत्वादस्य विधेः शेषोऽयं स आत्मनो वपामुदक्खिददिति । कथं गुणवादः । इत्थं नाम, नाऽसम्पशवो यदात्मनो वपामुदक्खिददिति । एतच्च कर्मणः सामर्थ्यं यदग्नौ प्रहृतमात्रायां वपायामजस्तूपर उदगात्, इत्थं बहवः पशवो भवन्तीति । कथं पुनरनुत्खिन्नायां वपायां प्रजापतिरात्मनो वपामुदक्खिद- दित्याह । उच्यते । असद् वृत्तान्तान्वाख्यानं स्तुत्यर्थेन प्रशंसाया गम्यमानत्वात् । इहान्वाख्याने वर्तमाने द्वयं निष्पद्यते-यच्च वृत्तान्तज्ञानम्, यच्च कस्मिंश्चित्प्ररो- चना द्वेषो वा । तत्र वृत्तान्तान्वाख्यानं न प्रवर्तकं न निवर्तकं चेति प्रयोजना- भावादनर्थकमित्यविवक्षितम् । प्ररोचनया तु प्रवर्तते द्वेषाच्चिन्निवर्तत इति तयो- विवक्षा । वृत्तान्तान्वाख्यानेऽपि विधीयमाने आदिमत्तादोषो वेदस्य प्रसज्येत । कथं पुनरिदं निरालम्बनमन्वाख्यायत इति । उच्यते । नित्यः कश्चिदर्थः प्रजापतिः स्याद् वायुराकाश आदित्यो वा स आत्मनो वपामुदक्खिददिति-वृष्टिं, वायुं, रश्मिं वा । तामग्नौ प्रागृह्लात्, वैद्युते आर्बसे लौकिके वा । ततोऽज इत्यन्नम्, बीजम्, विरुद् वा । तमालभ्य-तमुपयुज्य प्रजाः पशून्प्राप्नोतीति गौणाः शब्दाः । आदित्यः प्रायणीयश्चरुरादित्य उदयनीयश्चरुरित्यस्य विधेः शेषो, देवा वै देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन्नित्याकाङ्क्षितत्वात् । सर्वव्यामोहानाभा- दित्यश्चरुर्नाज्ञायिता अपि दिङ्मोहस्येति स्तुतिः । कथमसति दिङ्मोहे दिङ्मोह- शब्द इति । उच्यते । अप्राकृतस्य बहोः कर्मसमूहस्योपस्थितत्वाद गौणो मोह- शब्दोऽग्रधारणावकाशदानादिभिर्ज्ञापयतीति गौणता ॥ १० ॥ भा० वि०-तत्र भाष्यकारः-एषामर्थानां पूर्वसूत्रसङ्गतिं क्रमं चानाहत्यानन्त- रोक्तेऽर्थे सूत्रं व्याख्यातुं वृत्तानुवादपूर्वकं शङ्कामाह-यदुक्तमिति । सिद्धान्तसूत्र इति शेषः इहेत्युक्तं विषयं दर्शयति-यत्रेति । ननु कुत्रैवं भिन्नविषयत्वं विधिस्तुत्यो- रत आह-यथेति । सूत्रमुत्तरत्वेनावतारयति-तदुच्यत इति । गुणाद्वाद इति । पञ्चमीसमासं दर्शयन्व्याचष्टे-गौण इति । एष वाव इत्येतद्विवृणोति-यदिरिति सम्बन्धिनि वेतसावकारूपे विकारे स्तोतव्ये सम्बन्धन्तरमब्रूया प्रकृतिः स्तूयते यदेषः स्तुतिवादी गौण औपचारिक इत्यर्थः, प्रकृतिविकारभावमुपपादयति- अभिजन इति । अभिजायतेऽस्मादिति व्युत्पत्त्योत्पत्तिस्थानम् अभिजनः एष