मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३८२ : मीमांसादर्शनम् [ सू० योभयदत्तं विक्रयस्तु व्रीहियवाजात्यश्वभूमिधेन्वनडुहश्चैके (गौ० ध० सू०) इत्यश्वस्य गौतमेन निषिद्धः । बौधायनेन उभयतो दद्भिनं व्यवहार इति सर्वेषां न केवलं श्रुतिस्मृतिविरोधेनैवं जातीयकानामानाचाराणामनपेक्षणीयत्वं किं तु परस्परविगानलक्षणाद्विरोधाद्धेतुदर्शनाच्चेत्याह- सर्वत्रेति । इतरेतराश्रयापत्तेरपि नाचाराणां धर्मप्रामाण्यमित्याह-किं चेति । ननु मन्वादिस्मृतिप्रामाण्यस्य साधितत्वात्, तैश्च वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदामाचारश्चैव साधूनामिति श्रुतिस्मृतिवदाचारप्रामाण्यस्यापि स्मृतत्वात्तन्निरा- करणमयुक्तमित्याशङ्कते-नन्विति । अतिप्रसङ्गापादनेनैतद् दूषयति-आत्मतुष्टिरिति । नन्वसावप्यस्तु प्रमाणमित्याशङ्कयाह-धर्म इति । यद्यसौ धर्म एव व्यवस्थितः स्यात् भवेत्प्रमाणम्, नन्वेतदस्तीत्याशयः । अनवस्थितत्वमुपपादयति-यथाभ्यासं हीति । वैचित्र्यं प्रपञ्चयति-तथा हीति । अत्यन्तकारुण्याच्छाक्यानां पशुहिंसादर्शने पीडा भवति । ननु साध्वात्मतुष्टेः प्रामाण्यस्मरणाच्छाक्यादीनां चासाधुत्वान्न तदीयान्यतुष्ट्यन्यथात्वेन किंचिद् दुष्यतीत्याशङ्क्य साधुत्वसम्मतानां वेदवादिनामप्यात्मतुष्टेर्वैचित्र्यमाह-तथेति । स पापेन मनसापि तन्मातुलसुताप्रापणं न कुर्वत इत्यपिशब्दाध्याहारेण व्याख्येयम् । का तर्ह्युभयप्रामाण्यस्मृतेर्गतिरित्याशङ्क्याह-ततश्चेति । श्रुतिस्मृतिसम्बाधाचारात्मतुष्टि- विषया स्मृतिरित्याशयः । किं चाचारमूलभूता श्रुतिर्मन्वादिभिर्दृष्टा न वा तत्र तैरदर्श- नैरर्वाचीनानां दर्शनस्यासम्भवनीयत्वाच्छिन्नमूलत्वापत्तेराचारप्रामाण्यस्मृतेरन्यपरतैवाङ्गी- कार्येत्याह-स्वयमिति । श्रुत्यभावे च स्मृतिपारतन्त्र्याच्छिष्टानां तदाचारप्रामाण्यमभिधानं स्मृतिकाराणां न शोभत इत्याह-स्मृतीति । आचारमूलश्रुतिदर्शनं तु मन्वादेर्न कल्पयितुं शक्यम्, तदर्थानिबन्धनादित्याह-न चेति । यदि ह्याचारमूलभूता श्रुतिर्मन्वादिभिर्दृष्टा स्यात् ततः परोक्षापि स्वरूपेणासमर्पिताप्युपनयनादिश्रुतिवदर्थं स्मर्येत तदर्थो निनिबध्येतेत्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । सिद्धान्तः सिद्धान्ते सूत्रं पठित्वा योजयति-इति प्राप्त इति । दृष्टं फलमनुष्ठानकारणत्वेना- चरितुर्भिनिश्चितं येषु कर्मसु तानि दृष्टकारणहीनानि धर्मबुद्ध्या यानि क्रियन्ते इत्यर्थः । विशेषणस्य व्यावत्त्यंमाह-शरीरेति । अस्मिन्सूत्रे हेत्वनभिधानात्स्मृत्यधिकरणसिद्धान्त- सूत्रोक्तं हेतुं योजयितुमाह-धर्मत्वेनेति । तान्युदाहरति-प्रदानानीति । शक्रध्वजमहः शक्रध्वजोत्सवः महे इति पाठे शक्रध्वजे महायात्रेति सप्तमीसमासः । देवतायतनेष्वित्यत्र महायात्रेत्यनुषङ्गः । सर्ववर्णसाधारण्यार्थे-सर्वासामित्युक्तम् । उदाहरणान्तराण्यपि दर्शयन् कारणाग्रहणमुपपादयति-प्रदीपेति । प्रदीपानां कार्त्तिकशुक्लप्रतिपदि दानम् । मोदका- दिश्रुतिभिर्द्रव्यैः तत्साध्यानि दानभक्षणादीनि लक्ष्यन्ते । माघसप्तमीपौर्णमासीभ्यां तत्काला- नुष्ठेयं कर्म लक्ष्यते । फाल्गुनीपौर्णमास्यनन्तरार्यां प्रतिपदि वसन्तनिमित्त उत्सवः ।