मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

११ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ४६५ भवतीत्याशङ्क्य — असम्बद्धत्वानुपपत्तिकत्वाभ्यामित्युक्तम् । कथं तर्ह्यत्र योजितमित्य- पेक्षिते—श्रुतीत्युक्तम् । यथा ‘चत्वारि शृङ्गेति मन्त्रो विषुवति होतुर्राज्ये विनियोगादा- दित्यरूपेणाग्नेः स्तुत्यर्थोऽन्यत्रापि विनियोगादादित्यरूपेणाग्नेः स्तुत्यर्थोऽन्यत्रापि विनियोगा- द्यज्ञमात्रस्तुत्यर्थः । वैयाकरणैर्नामाख्यातोपसर्गनिपाताः शब्दा ब्रह्मणः चत्वारि शृङ्गेति । भूतमविष्य- द्वर्त्तमानकालवाचिनः प्रत्यया उदात्तानुदात्तस्वरिता वा स्वरास्त्रयः पादाः । वर्ण-नादा- त्मकौ शब्दौ । प्रकृति-प्रत्ययौ च द्वे शीर्षे । नामिक्यो विभक्तयः सप्त हस्ताः । उरः कण्ठशिराश्च नाभ्युरःकण्ठेषु वा त्रिधा बद्धः स्वर्गादिसाधनकर्मविधानद्वारेण वर्षणाद् वृषभः शब्दात्मकत्वाद्रोरवीति सर्वंगतत्वान्महत्सर्वव्यवहारसाधनत्वादेव मनुष्यैरुच्चार्यमाणत्वा- न्मर्त्यानाविवेशेति नियोगानपेक्षेण श्रुतिसामान्यमात्रेण शब्दप्रतिपादनरूपेऽर्थे योजित इति दृष्टान्तार्थः । कथं पूर्वोक्तस्यार्थस्य भाष्यकारानभिप्रेतत्वमित्याशङ्कयाह — देशेति । परव्याख्या- नस्यासम्बद्धत्वम्, निरुपपत्तिकत्वं च पूर्वोक्तमुपपादयितुं विवृणोति—यदि त्विति । न प्रकृतेन सूत्रव्याख्यानेन सम्बध्यते । नापि सर्वधर्मत्वोपपत्ति प्रत्युपयुज्यत इत्यसम्बद्धत्वाद् द्वेधा व्याख्यातम् । तत्रासम्बद्धत्वं तावदुपपादयति—तथा हीति । एतदेव विवृणोति—यदि नामेति । निरुपपत्तिकत्वं त्वन्यानाख्येयार्थत्वमुक्त्वा, स्वयमेव च लिङाद्यर्थस्य पर्यायान्तरैराख्या- नात्स्पष्टीकृतमित्याह—अनाख्येयत्वमिति । एतदेव विवृणोति — विधीति । विध्युपदेश- शब्दयोः पर्यायत्वेऽपि कर्त्तव्यताशब्दस्य विधिविषयत्वरूपाभिधायित्वाद्भावनाशब्दस्य च पुंव्यापाराभिधायित्वादत्यन्ताविद्यमानपर्यायत्वारोपाभिधानमतीव स्थापितमित्युपहासः । ननु नानेन ग्रन्थेन भावनाख्यस्य विध्याख्यातार्थस्य व्यक्त्याकृतिरूपेणानभिधानात्सर्वं- धर्मत्वं साध्यते, किं त्वनेन दृष्टान्तेन कर्तुराख्यातार्थत्वेन व्यक्त्याकृतिरूपेणानभिधानाद्व्य- क्त्याकृतिद्वारकर्तृव्यवस्थाशङ्कानिरासेन सर्वधर्मत्वसिद्धयर्थमन्यानाख्येयत्वोपपत्तिमिशेण व्यक्त्याकृतिवाचित्वदिनिराकरणं नासम्बद्धमित्याशङ्कयाह — यद्यपि तावदिति । व्यक्त्या- कृतिरूपेण कर्तुराख्यातवाच्यत्वेऽपि कृदन्तयजमानपदोपात्तकर्तृवदुपपदं विना व्यवस्था- नुपपत्तेः । कर्त्रधिकरणे चाख्यातवाचित्वनिराकरणात्कर्तृव्यक्त्याकृतिवाचित्वनिराकरण- मनुपयोगीति भावः । ननु माभूत कर्तृव्यक्त्याकृतिवाचित्वस्य व्यवस्थानापादकत्वान्निरासः किं तु स्वरूपमात्रा- भिधाने विशेषाभावेन सर्वधर्मत्वसिद्धयर्थमित्याशङ्कयाह—यदि चेति । ननु राजसूयादीना- मप्याख्यातवशात्सर्वधर्मत्वं प्राप्नोति च किन्तूपपदं विशेषणापोदितम् । इह त्वपवादा- भावात्तत्सिद्धिरित्याशङ्कते—अथेति । एवमप्यपवादनिरासं विना सर्वधर्मत्वासिद्धेराख्या- तार्थनिरूपणं व्यर्थमिति परिहरति—एवं तत्रापीति । अतोऽस्मदीयमेव पाठद्वये व्याख्यानं युक्तमित्युपसंहरति —तच्चेति । ३०