मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४७६ मीमांसादर्शनम् [ सू० कल्पकारास्ततोऽप्येषां नैव ब्राह्मणतुल्यता । अन्यार्थैर्ब्राह्मणैश्चान्याज्ञापयन्त्यर्थनिर्णयान् ॥ ६२७ तस्मादपि स्वतन्त्रत्वं कल्पानां नोपपद्यते । अर्थकत्वेन केषांचिदक्षराणां च साम्यतः ॥ ६२८ सादृश्याद् ब्राह्मणभ्रान्तिर्जातैवंमपनीयते । आचार्यवचः प्रमाणमिति श्रुतेरभिप्रायवर्णनम् आचार्यवचसां यच्च प्रमाणत्वं श्रुतौ श्रुतम् ॥ ६२९ श्रुतिसामान्यमात्रत्वात्तस्याप्यन्यार्थतोदिता । व्याचक्षाणस्य वेदार्थान्वेदांश्च वदतः स्वयम् ॥ ६३० शिष्यान्प्रत्यप्तभावात्स्यादाचार्योक्तिप्रमाणता । आचार्यशब्दस्यार्थो मन्वादिभिरेवं व्याख्यातः । ‘उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । साङ्गं च सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते’ ॥ इति । ६३१ वेदसंप्रदानकाले च शिष्यास्तद्वचःसु कथं नाम श्रद्धधीरन्नित्येवमर्थमाचार्य- वचनं प्रमाणमित्युक्तम् । न कल्पसूत्रकारवचनविषयम् । न च पुंवचनं सर्वं सत्यत्वेनावगम्यते । वागिह श्रूयते यस्मात्प्रायादनृतवादिनी ॥ ६३२ तथाऽन्यत्राप्युक्तम् ‘तस्माद् द्वयं वाचा वदति सत्यं चानृतं च, पाप्मना ह्येषां विद्धेति’ (बृ. उ. १-३) ॥ १३ ॥ न्या० सु०—श्यामादिचिह्नविशेषवाच्युपपादानुमानाशाङ्कानिरासार्थमेतत्सूत्रमिति प्रति- पादनार्थं वा इदमिति भाष्यं व्याचष्टे—व्यक्तीति । एतदेव विवृणोति—व्यक्तीति । नित्यस्य-व्यवस्थिताचारान्नियतस्य कर्तुरूपलक्षणभूतस्य लिङ्गस्याभावात्तद्वाच्युपपदानु- मानानुपपत्तेः । सर्वंधर्मंतेति लिङ्गीभूतकर्तृविशेषणनित्यशब्दाङ्गीकरणेन स्वयं सूत्रं व्याचष्टे- ऽिङ्गेति । नियमाभावमुपपादयदन्येऽपीति भाष्यं व्याचष्टे—यच्चिह्नमिवेति । अन्वयव्यभि- चारार्थं भाष्यं व्याख्याय नैवं लिङ्गा इति व्यतिरेकव्यभिचारार्थं भाष्यं व्याचष्टे— दृष्टमिति । तस्मादित्यपसंहारभाष्यं व्याचष्टे—तस्मादिति । ननु नास्ति तन्नित्यमेषां लिङ्गमिवेति भाष्यान्नित्यशब्दस्य लिङ्गविशेषणत्वप्रतीतेः । कर्तृविशेषणत्वेन व्याख्यानमयुक्तमित्याशङ्कयाह—यस्त्विति । नित्यकर्त्तुरूपलक्षणशक्ति- प्रदर्शनार्थं लिङ्गस्य नित्यत्वं भाष्यकृता निराकृतम् । ननु सौत्रो नित्यशब्दो लिङ्गविशेषण- त्वेन व्याख्यात इति मन्यते इति काक्वा सूचितम् । नित्यशब्दसापेक्षत्वाल्लिङ्गशब्दस्या-