मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४७८ मीमांसादर्शनम् [ सू० दृष्टान्तं तावद्वैधर्म्यपरत्वेन व्याचष्टे—गुरुशब्दस्य हीति । गुरुशब्दार्थस्य गर्भाधा- नादिपूर्वकवेदाध्यापनस्य शिष्यापेक्षात्मकलाभत्वमुपचाराच्छब्देऽभिहितम्, देवदत्तशब्देन षष्ठ्यन्तेनोपात्तो यः शिष्यसम्बन्धः, सोऽनतिरेकेण स्वार्थसत्तालाभादनाधिक्येनान्तर्णीतो यस्य गुरुशब्दस्य स्वार्थः, स तथोक्तः तस्य भावस्तत्त्वम् । ननु लिङ्गत्वस्यापि गुरुत्व- वत्सर्वान्प्रत्यसत्त्वेनासाधारणसत्तानिबन्धनापेक्षिकत्वसद्भावात्तद्वाचकस्य लिङ्गशब्दस्यापि गुरुशब्दवत्सम्बन्धिशब्देन नित्यसापेक्षत्वात्सामर्थ्याविघात इत्याशङ्क्य, अभ्युपगम्य ताव- त्सम्बन्धिशब्दत्वं लिङ्ग्यपेक्षया, न तु नित्यशब्दाथर्पापेक्षयेति परिहरति । ननु नित्यशब्दार्थनियतत्वं विना लिङ्गत्वायोगादस्त्येव तदपेक्षापीति कथमुच्यते ? लिङ्ग्यपेक्षयैव लिङ्गत्वं न नित्यापेक्षयेत्याशङ्क्याह—यद्यपि चेति । लिङ्गेनैव प्रति- लिङ्गत्वस्य सत्ता लिङ्गशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वाय लिङ्गशब्देन विवक्षिता । न च नित्यत्वप्रतियोगिकी लिङ्गत्वस्य सत्ता प्रतीयते । यथा परिणयनं विना भार्यात्वाभावेऽपि न परिणयनं प्रति भार्यात्वस्य सत्ता, किं तु पतिमेव प्रतीत्याशयः । गम्यगमकयोनियम- लक्षणे सम्बन्धे सतीत्यर्थः । यद्वाक्षेप कस्यैवाक्षिप्यमाणेन नियतत्त्वादाक्षेप्याक्षेपकाभिप्रायौ गम्यगमकशब्दौ । यथा यद्यपि गुर्वादिशब्दः स्वसम्बन्धिना विना प्रवर्त्तंते तथापि शिष्यादिसम्बन्धापेक्षाकृतगुर्वादि- शब्दप्रवृत्तिनिमित्ता गुर्वादिशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वप्रसिद्धिः, तथाऽस्य लिङ्गशब्दस्य न नियमलक्षणसम्बन्धापेक्षाकृतशब्दप्रवृत्तिनिमित्ता सम्बन्धिशब्दत्वप्रसिद्धिरित्यर्थः । ननु सम्बन्धिशब्दत्वाभावेऽपि यौगिकत्वाद्यथा लिङ्गिशब्दस्य शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतयोगसिद्धयर्थं प्रतियोगिलिङ्गापेक्षा, तथा लिङ्गशब्दस्यापि यौगिकत्वाच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतयोगा- पेक्षेति, तयोर्योगश्च सम्बन्धः । स च लिङ्गत्वौपयिको नियमरूप एवेति नित्यशब्दवाच्य- नियमापेक्षासिद्धेः सामर्थ्ये विघात इत्याशङ्कयाह—लिङ्गीति । अयमाशयः यद्यप्यवय- वयोगेन प्रवृत्ते रुभयोर्यौगिकत्वं तुल्यम् , तथापि लिङ्गिशब्दस्य तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदि- काच्च तद्धितोत्पत्तेः प्रातिपदिकार्थलिङ्गापेक्षा, लिङ्गशब्दस्य तु कृदन्तत्वात्तस्य च धातो- रुत्पत्तेर्द्धात्वर्थलिङ्गेन क्रियायोगनिमित्तवाच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतस्य योगस्य प्रतिसम्ब- न्धिधात्वर्थमात्रेण सिद्धेर्नान्यापेक्षेति ॥ ननु लिङ्गशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वाभावाल्लिङ्गि- योगनिमित्तत्वाभावाच्च लिङ्गिनो लिङ्गनपेक्षणे लिङ्गदर्शनमित्यमियुक्तप्रयोगो नोपपद्यत इत्याशङ्कयाह—लिङ्गत इति । सम्बन्धिशब्दानां गुर्वादीनां समुदायशक्त्यैवाध्यापनादि- क्रियाजन्याद् व्याव्याचवच्छिन्नाध्यापयित्रादिगतातिशयवाचित्वादवयवार्थयोगनिमित्तप्रवृत्ति- त्वलक्षणयौगिकत्वानुपपत्तिलिङ्गेन क्रियायोगनिमित्तत्वेन यौगिकस्य लिङ्गशब्दस्य सम्ब- न्धिशब्दत्वासम्भवेऽपि, ज्ञानाख्याया लिङ्गनक्रियाया ज्ञेयलिङ्गिनिरूपणाधीननिरूपणत्वा- च्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतयोगप्रतिसम्बन्धिज्ञानापरपर्यायलिङ्गनाख्यधात्वर्थनिरूपणाय ज्ञेय- लिङ्ग्यपेक्षा सदास्तीति सामर्थ्याविघात इत्याशयः । सम्बन्धिशब्दवच्च वाच्यासाधारण्य- निबन्धनापेक्षा नितरां प्रतिसम्बन्धिधात्वर्थनिरूपणवेलायामेव नित्यं तदपेक्षा, नान्यदेति सूचयितुं काममित्युक्तम् । अपिशब्देन क्लेशः सूचितः ।