मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६०४ मीमांसादर्शनम् [ सू० ननु प्रत्यक्षादित्रयविषयत्वाभिधानमात्रेण परोक्तश्लोकप्रतिकञ्चुकसिद्धेरुपमानादि- त्रयविषयत्वाभिधानं किमर्थमित्याशङ्कयाह—इतीति। व्यापारशब्देनाभावोपमानयोः साक्षात्साध्वसाधुत्वनिर्णायकत्वाभावेऽपि व्यापारसद्भावात्तद्विषयतेति सूचितम् । प्रयोगेऽप्य- स्त्यसङ्कर इत्येतद्विवृणोति—यद्यपीति । मातापितृसम्बन्धकुशलानां ब्राह्मणादिविवेक- वत्प्रकृतिप्रत्ययान्वाख्यानकुशलानां साध्वसाधुशब्दविवेकोऽस्तीत्यर्थः । किञ्च साधुत्वं नाम दोषवर्जितत्वम् । तच्चान्यत्रापि परीक्षकगम्यं दृष्टमित्याह—यथा चेति । रत्नतत्त्वपरीक्षका यथा पद्मरागादीनि विवेकेन जानन्ति, तथा परे शब्दानामदोषवर्जितत्वम्, तच्चान्यत्रापि परीक्षकत्तत्त्वपरीक्षकाः साधुत्वं विवेकेन जानन्तीत्यर्थः । लक्षणस्य च साध्वसाधु- विवेकोपायता रत्नपरीक्षायामेव दृष्टेत्याह—यथेति । एवं च साध्वसाधुविवेकस्य प्रत्यक्षादि- नावगतिसम्भवे तन्निराकरणाच्च तत्पूर्वकंपुरुषवचननिराक्रियापि सिद्धेति यदुक्तम्, तदपि- प्रतिहतं भवतीत्याह पौरुषेयेति । ननु व्याकरणानुगतसाधुत्वानन्तरं प्रत्यक्षेणासङ्कीर्णसाधुत्वदर्शने माभूदन्धपम्परा- न्यायापत्तिः । सङ्कीर्णस्य तु साधुत्वस्य पूर्वंदृष्टस्य व्याकरणमात्रात् विवेकज्ञाने तदाप- त्तिरपरिहार्येत्याशङ्कयाह—यावानिति । अयमाशयः—न तावददृष्टसाधनत्वलक्षणसाधुत्व- विवेकेऽन्धपरम्परान्यायापत्तिः विधिनिषेधमूलत्वादविनष्टरूपसाधुविवेकेऽपि न तदापत्ति- र्वेदादिविद्यास्थानप्रयोगमूलत्वादिति । यच्चार्थप्राप्तश्च योऽर्थः स्यादित्यनेनार्थप्राप्तत्वात्साधुविधानानुपपत्तिरित्युक्तम्, तदनु- भाषणपूर्वकं परिहरति - यत्त्विति । यथा चतुर्थे समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत 'पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत' दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजः इत्युपात्तानामपि देशादीनामर्थ- प्राप्तत्वादविधानमिति पूर्वपक्षयित्वा, पक्षप्राप्तानामपि नियमार्थो विधिरिति नियमार्था श्रुतिरुच्येत इति सूत्रेण सिद्धान्तयिष्यते । तथात्रापि नियमार्थो विधिर्भविष्यतीत्याशयः । यच्चात्यन्तावाचकत्वादित्यनेन व्यावर्त्यासाध्वप्रसक्तेरसाधु निवृत्त्यर्थस्य नियमस्यानु- पपत्तिरित्युक्तं तदप्यनुभाषणपूर्वकं परिहरति—यस्त्विति । यत्त्वयाऽन्यनिवृत्तिफलो विधि- नियम इत्युक्तः । स नियमः, परिसंख्या वेत्यनेन किं नादौ परस्तान्नियमः किन्तु परि- संख्येत्याशयः । सा चात्यन्तव्यावृत्त्याद्विना नेष्यते, यस्तु परमार्थतो नियमः, स नित्यप्ता- मात्रकारीति किमिति व्यावृत्त्याद्विना न लभ्यत इत्यर्थः । ननु भाषणे साधूनां नित्यप्राप्त- त्वान्नियमोऽनर्थकः स्यात्, भाषणनियमे तु मोने दोषः प्रसज्येतेत्युक्तं तत्राह—सतीति । द्विधा परस्यार्थः पुरुषेण ज्ञाप्यते स्वाभिप्रायप्रकाशनद्वारेण वा तन्निरपेक्षमुख्यगौणलाक्षाणि- कैव त्रैरूप्यादिस्मरणमात्रे वा । तत्र स्वाभिप्रायप्रकाशनद्वाराथंज्ञापनमिह त्रैरूप्यस्मार- णादिद्वाराथंप्रकाशनव्यावृत्त्यर्थंभाषितव्यशब्देन लक्षणयोक्तम् । अनेन च पूर्वपक्षोक्तं दूषण- द्वयमपि परिहृतम् । शब्दव्यापारद्वाराथंज्ञानरूपे हि भाषणे साधुव्यतिरिक्तोपायाप्रसक्तेः साधुनियमानर्थक्यमपरिहार्यम् । अर्थज्ञापनमात्रे तु साधुनियमे त्रैरूप्याद्युपन्यासः शास्त्र,