मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६४२ मीमांसादर्शनम् [ सू० ग्रन्थस्त्वेवं योज्यः । जातिव्यक्तिविषयैर्नियोगादिभिरष्टभिः पक्षैर्विकल्पिताः परस्पर- व्यतिकरेण कल्पिता येऽन्ये षण्णवतिः पक्षास्तेषामाद्यैरष्टभिः सह समुच्चितानां प्रत्येकं लिङ्गादीनां जात्या सह सम्प्रधारणायामुत्थानं दर्शयित्वा व्यक्त्या सह दर्शयितव्यम् । तथा लिङ्गसंख्यादियुगलानि व्यतिकरेण कल्पयित्वा लिङ्गादिसहितैकैकजा व्यक्तिविषया- पेक्षया विकल्पा दर्शयितव्याः । लिङ्गदीनां कियतां जात्या, व्यक्त्या वा सम्प्रधारणेत्य- पेक्षायां प्रत्येकमेकैकेन द्वाभ्यां युगलीभूताभ्यां त्रिभिश्च लिङ्गादिभिः सहिताया एकैकस्या जातेर्व्यक्तेश्च—विकल्प्य इत्युक्तम् । ननु लिङ्गादीनां प्रत्ययार्थत्वात्प्रातिपदिकवाच्यत्वेन चिन्ता न युक्तेत्याशङ्क्य— त्रियोगेत्युक्तम् । स्त्रियां यत्प्रातिपदिकं वर्त्तत इति व्याख्यादर्शनाद्वैयाकरणैस्तावज्जाति- व्यक्तिवल्लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वेनेष्टेति त्रिकप्रातिपदिकार्थवाचित्वात्ते त्रियोगाः । निपा- तोपसर्गवत्प्रत्ययस्यापि द्योतकमात्रत्वेन वाचकत्वाभावात्संख्याकारकयोरपि प्रातिपदिकार्थत्वं येऽभ्युपगच्छन्ति , ते पञ्चकप्रातिपदिकार्थवाचित्वात्पञ्चयोगाः तन्मताश्रयणेनेमे विकल्पा इत्यर्थः । सम्बन्धसमुदायानपेक्षत्वे वा लिङ्गादित्रयेण सह जातिव्यक्त्योर्योगस्तदपेक्षत्वे पञ्चभिरिति व्यवस्थया विकल्पविषयप्रदर्शनम् । ये तु वैयाकरणाः शब्दस्वरूपस्यापि वाच्यत्वमिच्छन्ति, तन्मतेन तस्यापि जातिव्यक्तिसम्बन्धसमुदायलिङ्गकारकसंख्याभिः- संहतासंहतात्मभिः सह सम्प्रधारणेन त्रिषष्ठ्यधिकपक्षिभिश्चतुरुत्तराणि पञ्चशतानि पक्षान्सूच- यितुमाह – एवमिति । षट्कैः सहेति द्वितीयेन सहशब्देन सप्तकसाहित्यं विवक्षितम् । जात्यादिभिः सप्तभिरे- कैकशो द्विकैस्त्रिकैश्चतुष्कैः पञ्चकैः षट्काभ्यां चेत्येतैः सप्तकेन सहितैः सह शब्दस्वरूपस्य विकल्पनेत्यर्थः । किं जातिरेव गोशब्दार्थः, अथ गोशब्दस्वरूपमेव, अथ जातिर्वा शब्द- स्वरूपं वा अथ जातिश्च शब्दस्वरूपं च, अथ सम्बन्धः, अथ समुदायः, अथ जातिविशिष्ट- स्वरूपं स्वरूपविशिष्टा वा जातिरित्येवमेकैकशः सहाष्टपक्षीं दर्शयित्वा, जाति-व्यक्ति-जाति- सम्बन्ध-जाति-समुदाय-जाति-लिङ्गजातिकारकजातिसंख्यादिकैः षड्भिर्व्यक्तिसम्बन्धव्यक्त्ति- समुदायव्यक्त्तिलिङ्गव्यक्क्तिकारकव्यक्त्तिसंख्यादिकैः पञ्चभिः सम्बन्धसमुदायसम्बन्धलिङ्ग- सम्बन्धकारक-सम्बन्धसंख्या-द्विकैश्चतुर्भिसमुदायलिङ्गसमुदायकारकसमुदायसंख्याद्विकेनेकै- नैकविंशतिरष्टपक्षयो दर्शयितव्याः । जातिव्यक्तिसम्बन्धजातिसम्बन्धसमुदायजातिसमुदायलिङ्गजातिलिङ्गकारकजातिकार- कसंख्यात्रिकैः पञ्चभिः व्यक्तिसम्बन्धसमुदायव्यक्त्तिसमुदायलिङ्गव्यक्त्तिलिङ्गकारकव्यक्त्ति- कारकसंख्यात्रिकैश्चतुर्भिः सम्बन्धसमुदायलिङ्गसम्बन्धलिङ्गकारकसम्बन्धकारकससंख्यात्रि- कैस्त्रिभिः समुदायलिङ्गकारकसमुदायकारकसख्यात्रिकाभ्यां द्वाभ्यां लिङ्गकारकससंख्या- त्रिकेनेकेन पञ्चदशजातिव्यक्तिसम्बन्धसमुदायजातिसम्बन्धसमुदायलिङ्गजातिसमुदायलिङ्ग- कारकजातिलिङ्गकारकसख्याचतुष्कैश्चतुर्भिव्यक्तिसम्बन्धसमुदायलिङ्गव्यक्त्तिसमुदायलिङ्ग - कारकव्यक्त्तिलिङ्गकारकसख्याचतुष्कैस्त्रिभिः सम्बन्धसमुदायलिङ्गकारकसम्बन्धलिङ्गका-