मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४६ मीमांसादर्शनम् [ सू० दोषान्तरं पूर्वोक्तं स्मारयति—वाक्यं हीति । वाक्यमिति संबन्धस्येति चैकत्व- निर्देशादेकं हि वाक्यमेकस्यैवार्थस्य प्रतिपादकमित्युक्तं भवति, संबन्धशब्दश्च संबन्धिवस्तुस्वरूपपरः, ततः किम् ? अत आह-द्वाविति। विदध्यात्=प्रतिपादयेत् विध्युद्देश इत्यर्थः । तावेव दर्शयति--भूतीति । आलभेतैष हीति विध्युत्थापिता- मेव परोचनामभिनयति, न त्वर्थवादोत्थापिताम्, तथा सति परोचनविशिष्ट- विधिविषयत्वाद्वाक्यस्य वाक्यभेदोपलक्षितगौरवापत्तिरित्यर्थः । एवं तावत्कथमेकवाक्यभाव इत्यादिनाभिमतसाधनतावबोधकस्यापि विधेः परोचनामन्तरेण प्रवर्त्तकत्वायोगात्, परोचनायाश्च प्राशस्त्यज्ञानाधीनत्वात्, तस्य च विधितो संभवदर्थवादापेक्षत्वाद्विध्येकवाक्यत्वेनार्थवादा. स्तुतिं लक्ष- यन्तः परोचनाद्वारेण प्रवृत्त्युपयोगार्थवन्त इत्युक्तम् । अधुनेममर्थं सूत्रावयवारूढं कर्तुं पूर्वपक्षोक्तमनुवदति—अतथेति। वाक्योप- क्रमार्थोऽथ शब्दः, 'वायुर्वै क्षेपिष्ठे' त्यादिना क्रिया अर्थभावना, तत्संबद्धं वा भाव्यादिनावगम्यते इति यदुक्तम्, तद्यानीत्यादिनेत्यर्थः, तत्रेदमुत्तरमिति शेषः, उत्तरत्वेनोपात्तं सूत्रांशं व्याचष्टे-स्तुतीति । स्तुतिशब्दा अनुष्ठातृणामुप- करिष्यन्तीत्यन्वयः, उपकारश्चानुष्ठातर्यतिशयः, स च सामर्थ्यम्, तच्च किंविषय- मित्यत उक्तम्-क्रियाया इति। क्रियाविषयं क्रियार्थमुपकारं करिष्यन्तीति यावत्, तेन क्रियाया इति तादर्थ्ये षष्ठी, एतेन विधेयभावनातदंशाप्रतिपादकत्वे- ऽपि तदनुष्ठापकानां विधीनामनुष्ठातर्युपकारजनने नाऽङ्गमर्थवादाः स्युरिति सूत्रा- वयवो विवृतः । कथमपकरिष्यन्तीत्यत्राह—परोचयमाना इति । अनुष्ठातृभ्य इत्यर्थात्संबध्यते कथमेते रुचि जनयन्तीत्यत उक्तम्-स्तुवन्तः क्रियामिति । तदनेन स्तुतिरेवार्थः स्तुत्यर्थः विधीनां परोचयितुमर्थ्यमानत्वात्, तेनोपकारेणेति स्तुत्यर्थेनेति सूत्रांशो विवृतः । तस्यात्सिद्धमर्थवादानामनुष्ठेयार्थपर्यवसानमिति निगमयति—एवमिति । उक्तन्यायेन सर्वाण्यपि स्तुतिपदानि कंचिद्विधेयं तत्संबद्धं वा अर्थं स्तुवन्ति सन्ति विधौ पर्यवस्यन्तीत्यर्थः । अनेनैव न्यायेन निन्दार्थवादानामपि निवृत्तिप्रतिबन्धकरागविरोधिद्वेषोत्पादनेन निषेधवाक्यैक- वाक्यतया निषेधपर्यवसानमुक्तं वेदितव्यम्। यतोऽर्थवादानामनुष्ठापकविध्यङ्ग- त्वेनानुष्ठेयार्थपर्यवसानं ततो यदुक्तम्, तस्मादेवजातीयकान्यनित्यानि न नित्य- चोदनाकार्यं कुर्वन्तीति तन्निरस्तमित्याह—अत इति । फलोपकार्याङ्गतयाधर्म- प्रमितिशेषत्वायुुक्तं चोदनावत् प्रामाण्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥ त० वा०] पूर्वपक्षोदाहृतेष्वेव वाक्येषु सिद्धान्तेऽभिधातव्ये, किमर्थं वायव्य- वाक्यमुपन्यस्यते । केचिदाहुः । समानन्यायत्वादिदमपि तत्र, तान्यपि चेहोदाहृ- तानि द्रष्टव्यानीति । यद्यप्येवम्, तथाऽप्यपूर्वोदाहरणमभिप्रायन्तरमाकाङ्क्षति । तदभिधीयते । पूर्वोदाहृतेषु सर्वत्र स्वार्थसत्यत्वमप्याशङ्क्यते । तत्र कः प्रथममेव