मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 283, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१६६ | मृच्छकटिकम्
( नभोऽवलोक्य सहर्षम् )
अये ! कथमस्तमुपगच्छति स भगवान् मृगाङ्कः । तथा हि—
नृपति-पुरुष-शङ्कित-प्रचारं परगृह-दूषण-निश्चितैकवीरम् ।
घन-तिमिर-निरुद्ध-सर्वभावा रजनिरियं जननीव संवृणोति ॥ १० ॥
अन्वयः—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा, इयम्, रजनिः, जननिः, इव, नृपतिपुरुष-शङ्कितप्रचारम्, परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम्, ( माम् ) संवृणोति ॥ १० ॥
शब्दार्थ—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा = घने अन्धेरे से सभी वस्तुओं को ढकने वाली, इयम् = यह, रजनिः = रात, जननी इव = माता के समान, नृपतिपुरुषशङ्कित-प्रचारम् = राजा के सिपाहियों द्वारा जिसके आने जाने में शंका की जा रही है, ऐसे, और, परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम् = दूसरे के घर में सेंध आदि लगाने में निश्चित रूप से प्रधान बहादुर ( माम् = मुझ शर्विलक को ), संवृणोति = छिपा लेती है, ढक ले रही है ॥ १० ॥
अर्थ—(आकाश की ओर देखकर हर्षसहित) अरे ! क्या चन्द्र भगवान् अस्त होने जा रहे हैं ? जैसा कि—
घने अन्धेरे से सभी पदार्थों को ढक लेने वाली यह रात, माता के समान सिपाहियों द्वारा जिसके आने जाने में शंका की जा रही है, जो दूसरों के घरों में सेंध लगाने में निश्चित रूप से प्रधान बहादुर है, ऐसे मुझे ढक ले रही है, छिपा ले रही है ॥ १० ॥
टीका—अस्तं यान्तं चन्द्रं विलोक्य प्रसन्नः शर्विलकस्तदानीन्तनीं रजनीवृत्तिं वर्णयन्नाह—नृपतीति । घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा—प्रगाढान्धकारेण निरुद्धाः = आच्छादिताः, सर्वे=सकलाः, भावाः=पदार्थाः यस्यां सा, इयम्=वर्तमाना, रजनिः=रात्रिः, जननी इव = माता इव, नृपतिपुरुषैः = राजपुरुषैः, शङ्कितः=चौरत्वादिनार्कितः, प्रचारः = गमनं यस्य सः तम्, तथा, परगृहेषु = अन्यदीयभवनेषु यत् दूषणम्=सर्वस्वहरणादिरूपः, सन्धिच्छेदनादिरूपो वा दोषः, तत्र निश्चितः=अवधारितः, एकः = प्रधानः, वीरः = शूरः, तम् ( माम् = शर्विलकम् ) संवृणोति = गोपायति, अवगुण्ठनेन रक्षतीति भावः । यथा दुष्टमपि सुतं जननी भयात् दण्डाद् वा रक्षति तथैव रजनी अपि चौरतनयं संवृणोति । एवञ्चोपमालंकारः, पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ १० ॥
विमर्शः—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा—इसके स्थान पर घन-पटल-तमो-निरुद्ध-तारा—यह पाठभेद मिलता है। इसका अर्थ है—घने बादलों के समान अन्धेरे से तारागणों को ढक देने वाली । एकवीरः—एकश्चासौ वीरः—इस कर्मधारय समास में—‘पूर्वा-पर-प्रथम-चरम-जघन्य-मध्य-मध्यम-वीराश्च’ ( पा. सू. २।१।५८ )