भारतकोश
मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

Mudgala Puranam with Commentary

महर्षि मुद्गल द्वारा

स्रोत: निर्णय सागर प्रेस · निर्णय सागर प्रेस (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,023 पृष्ठ

पृष्ठ 577, कुल 1023 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 577

यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण (Transliteration), श्लोक, अन्वय, हिन्दी अनुवाद एवं कथा-प्रसंग प्रस्तुत है:


मूल पाठ (पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण)

ख. ५ अ. २३ पान ४८ वीक्ष्य तुतोष ह । अथर्वशिरसा देवी तुष्टवापूज्य साश्रुका ॥१२॥ तुष्टस्तां गणराजश्च जगाद वृणु वाञ्छितम् । दास्यामि भक्तियुक्तायै पुत्रोऽहं पालयस्व माम् ॥१३॥ शक्तिरुवाच । अनेन वपुषा नाथ स्थिरो भव गजानन । भक्तिं देहि दृढां वत्स तव पादाम्बुजे पराम् ॥१४॥ योगिनां ध्यानजं ब्रह्म पुत्रो वेदे प्रकीर्तितः । तत्र किं चित्रमेवेदं विनायक कृतं त्वया ॥१५॥ श्रुत्वा तां गणराजस्तु जगाद वचनं हितम् । मन्मूर्तिस्थापनं कृत्वा पूजयस्व निरंतरम् ॥१६॥ पुत्रवत्सलतां तत्र कुलदेवत्वमादरात् । ब्रह्मभावं तथा देवि कुरु त्वं सर्वदा मयि ॥१७॥ तत्र पूजोपचाराद्यैः पूजयस्व निरंतरम् । तया त्वं कृतकृत्या च भक्तियुक्ता भविष्यसि ॥१८॥ एवमुक्त्वाऽन्तर्दधेऽसौ लंबोदरः प्रजापते । शक्तिस्तथैव कृत्वा तं भजते ब्रह्मनायकम् ॥१९॥ एवं नानाऽवताराश्च लंबोदरस्य मानद । भक्तानां सर्वसिद्ध्यर्थं भजतां परमाद्भुताः ॥२०॥ रक्त- दंतादिभिश्चैव देवीभिस्तपसा प्रभुः । आराधितो वधार्थाय दैत्यानां गणनायकः ॥२१॥ देवीभिः संस्तुतो देवः प्रसन्नो वरदोऽभवत् । वरस्यैव प्रभावेण हता दैत्या अनेकशः ॥२२॥ योगनिष्ठा महादेव्योऽभजंस्तं विघ्ननाशनम् । कुलदैवत- भावेन शांत्यर्थं च प्रजापते ॥२३॥ ते सर्वे गणराजा वै स्मृता लंबोदरात्मकाः । ज्ञातव्याः सर्वभावेन ब्रह्मभूतपदप्रदाः ॥२४॥ इदं लंबोदरस्यैवावतारस्य कथामृतम् । शृणोति पठते वापि स सर्वफलभाग् भवेत् ॥२५॥ ॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे पंचमे खण्डे लंबोदरचरिते शक्तिपुत्रचरितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ मुद्गल उवाच । अथो शृणु महाभाग गाणपत्यस्वरूपकम् । येन त्वं गाणपत्ये वै पदे सुनिपुणो भवेः ॥१॥ नरो गणेशभक्तिं यो भवेत् कर्तुं समुद्यतः । गणेशप्रीतिकामार्थं दीक्षायुक्तो भवेदयम् ॥२॥ गाणपत्यं सुशांतस्थं गुरुं वेदार्थपारगम् । नत्वा तं संवदेत् पूर्वं दीक्षां देहि महाप्रभो ॥३॥ त्वमेव गणराजोऽसि गाणपत्यपरायणः । मां कुरुष्व महाभाग गाणपत्यं सुशीलकम् ॥४॥ एवं पृष्टो गुरुः शिष्यं वदेद् दृष्ट्वा सुशीलकम् । श्रौतस्मार्तक्रियायुक्तं गणेशभावलालसम् ॥५॥ ततस्तं शिक्षयेदादौ धर्मान् गाणेशकान् परान् । तांस्तुभ्यं कथयाम्येव शृणु सर्वसुखप्रदान् ॥६॥


अध्याय २२ (अवशिष्ट भाग) : श्लोक, अन्वय एवं हिन्दी अनुवाद

श्लोक १२–१३

वीक्ष्य तुतोष ह । अथर्वशिरसा देवी तुष्टवापूज्य साश्रुका ॥१२॥ तुष्टस्तां गणराजश्च जगाद वृणु वाञ्छितम् । दास्यामि भक्तियुक्तायै पुत्रोऽहं पालयस्व माम् ॥१३॥

  • अन्वय: (देवी) वीक्ष्य तुतोष ह। साश्रुका देवी अथर्वशिरसा अपूज्य तुष्टाव। तुष्टः गणराजः च तां जगाद—वाञ्छितं वृणु, भक्तियुक्तायै (तुभ्यं) दास्यामि। अहं पुत्रः (अस्मि), माम् पालयस्व।
  • हिन्दी अनुवाद: उन्हें (गणेश जी को) देखकर देवी अत्यंत संतुष्ट हुईं। आँखों में प्रेमाश्रु भरकर उन्होंने 'अथर्वशीर्ष' से उनका पूजन एवं स्तवन किया। संतुष्ट होकर गणराज ने उनसे कहा—"अपनी इच्छानुसार वर माँगो, मुझमें अनन्य भक्ति रखने वाली तुम्हें मैं सब कुछ दूँगा। मैं तुम्हारा पुत्र हूँ, मेरा पालन करो।"

श्लोक १४–१५

शक्तिरुवाच । अनेन वपुषा नाथ स्थिरो भव गजानन । भक्तिं देहि दृढां वत्स तव पादाम्बुजे पराम् ॥१४॥ योगिनां ध्यानजं ब्रह्म पुत्रो वेदे प्रकीर्तितः । तत्र किं चित्रमेवेदं विनायक कृतं त्वया ॥१५॥

  • अन्वय: शक्तिः उवाच—हे गजानन नाथ! अनेन वपुषा स्थिरः भव। हे वत्स! तव पादाम्बुजे दृढां परां भक्तिं देहि। योगिनां ध्यानजं ब्रह्म वेदे पुत्रः प्रकीर्तितः, हे विनायक! तत्र त्वया इदं कृतं किं चित्रम् एव।
  • हिन्दी अनुवाद: शक्ति (देवी) ने कहा—"हे गजानन! हे नाथ! आप इसी स्वरूप में यहाँ स्थिर रहें। हे वत्स! मुझे अपने चरण-कमलों में सुदृढ़ एवं परम भक्ति प्रदान कीजिए। योगियों के ध्यान से जानने योग्य जो परब्रह्म है, वही वेदों में पुत्र-रूप में वर्णित किया गया है; अतः हे विनायक! आपने जो यह (पुत्र-रूप धारण) किया है, इसमें आश्चर्य ही क्या है!"

श्लोक १६–१८

श्रुत्वा तां गणराजस्तु जगाद वचनं हितम् । मन्मूर्तिस्थापनं कृत्वा पूजयस्व निरंतरम् ॥१६॥ पुत्रवत्सलतां तत्र कुलदेवत्वमादरात् । ब्रह्मभावं तथा देवि कुरु त्वं सर्वदा मयि ॥१७॥ तत्र पूजोपचाराद्यैः पूजयस्व निरंतरम् । तया त्वं कृतकृत्या च भक्तियुक्ता भविष्यसि ॥१८॥

  • अन्वय: तां श्रुत्वा गणराजः तु हितं वचनं जगाद—मन्मूर्तिस्थापनं कृत्वा निरंतरं पूजयस्व। हे देवि! तत्र पुत्रवत्सलतां, आदरात् कुलदेवत्वं, तथा मयि सर्वदा ब्रह्मभावं कुरु। तत्र पूजोपचाराद्यैः निरंतरं पूजयस्व, तया त्वं कृतकृत्या च भक्तियुक्ता भविष्यसि।
  • हिन्दी अनुवाद: उनकी बात सुनकर गणराज ने हितकारी वचन कहा—"मेरी मूर्ति की प्रतिष्ठा करके निरंतर पूजन करो। हे देवि! उस प्रतिमा में पुत्र-स्नेह, आदरपूर्वक कुलदेवता-भाव तथा मुझमें सर्वदा परब्रह्म-भाव रखो। विभिन्न पूजोपचारों से निरंतर मेरी पूजा करो, इससे तुम कृतकृत्य और परा-भक्ति से युक्त हो जाओगी।"

श्लोक १९–२१

एवमुक्त्वाऽन्तर्दधेऽसौ लंबोदरः प्रजापते । शक्तिस्तथैव कृत्वा तं भजते ब्रह्मनायकम् ॥१९॥ एवं नानाऽवताराश्च लंबोदरस्य मानद । भक्तानां सर्वसिद्ध्यर्थं भजतां परमाद्भुताः ॥२०॥ रक्तदंतादिभिश्चैव देवीभिस्तपसा प्रभुः । आराधितो वधार्थाय दैत्यानां गणनायकः ॥२१॥

  • अन्वय: हे प्रजापते! असौ लंबोदरः एवम् उक्त्वा अन्तर्दधे। शक्तिः तथैव कृत्वा तं ब्रह्मनायकं भजते। हे मानद! भजतां भक्तानां सर्वसिद्ध्यर्थं लंबोदरस्य एवं नाना परमाद्भुताः अवताराः (भवन्ति)। रक्तदन्तादिभिः देवीभिः च एव दैत्यानां वधार्थाय प्रभुः गणनायकः तपसा आराधितः।
  • हिन्दी अनुवाद: (मुद्गल ऋषि कहते हैं—) हे प्रजापति! ऐसा कहकर वे लंबोदर अंतर्धान हो गए। देवी शक्ति ने भी वैसा ही करके उन परब्रह्म-नायक गणेश जी का भजन किया। हे मानद! अपने आराधक भक्तों की समस्त सिद्धियों के लिए लंबोदर के ऐसे अनेक परम अद्भुत अवतार हुए हैं। रक्तदंता आदि देवियों ने भी दैत्यों के संहार के लिए तपस्या द्वारा प्रभु गणनायक की आराधना की थी।

श्लोक २२–२५

देवीभिः संस्तुतो देवः प्रसन्नो वरदोऽभवत् । वरस्यैव प्रभावेण हता दैत्या अनेकशः ॥२२॥ योगनिष्ठा महादेव्योऽभजंस्तं विघ्ननाशनम् । कुलदैवतभावेन शांत्यर्थं च प्रजापते ॥२३॥ ते सर्वे गणराजा वै स्मृता लंबोदरात्मकाः । ज्ञातव्याः सर्वभावेन ब्रह्मभूतपदप्रदाः ॥२४॥ इदं लंबोदरस्यैवावतारस्य कथामृतम् । शृणोति पठते वापि स सर्वफलभाग् भवेत् ॥२५॥

  • अन्वय: देवीभिः संस्तुतः देवः प्रसन्नः वरदः अभवत्। वरस्य प्रभावेण एव अनेकशः दैत्याः हताः। हे प्रजापते! योगनिष्ठाः महादेव्यः शांत्यर्थं कुलदैवतभावेन तं विघ्ननाशनम् अभजन्। ते सर्वे गणराजाः वै लंबोदरात्मकाः स्मृताः, सर्वभावेन ब्रह्मभूतपदप्रदाः ज्ञातव्याः। यः इदं लंबोदरस्य अवतारस्य कथामृतं शृणोति पठते वा अपि, सः सर्वफलभाग् भवेत्।
  • हिन्दी अनुवाद: देवियों द्वारा स्तुति किए जाने पर प्रसन्न होकर देव गणेश वरदाता बने। उनके वर के प्रभाव से ही अनेकों दैत्य मारे गए। हे प्रजापति! योग-परायण महादेवियों ने शांति के निमित्त कुलदेवता-भाव से उन विघ्नविनाशक की आराधना की। वे सभी गणराज वस्तुतः 'लंबोदर' के ही स्वरूप माने गए हैं, जो पूर्ण निष्ठा से भजने पर ब्रह्म-पद प्रदान करने वाले हैं। जो मनुष्य लंबोदर के इस अवतार रूपी कथामृत को सुनता या पढ़ता है, वह समस्त शुभ फलों का भागी होता है।

अध्याय पुष्पिका

॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे पंचमे खण्डे लंबोदरचरिते शक्तिपुत्रचरितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥

  • हिन्दी अनुवाद: इस प्रकार पुराणोपनिषद् रूप श्रीमद् मौद्गल महापुराण के पाँचवें खण्ड में लंबोदर-चरित्र के अंतर्गत 'शक्तिपुत्रचरित' नामक बाईसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।


अध्याय २३ : (गाणपत्य-स्वरूप-वर्णन)

श्लोक १–३

श्रीगणेशाय नमः ॥ मुद्गल उवाच । अथो शृणु महाभाग गाणपत्यस्वरूपकम् । येन त्वं गाणपत्ये वै पदे सुनिपुणो भवेः ॥१॥ नरो गणेशभक्तिं यो भवेत् कर्तुं समुद्यतः । गणेशप्रीतिकामार्थं दीक्षायुक्तो भवेदयम् ॥२॥ गाणपत्यं सुशांतस्थं गुरुं वेदार्थपारगम् । नत्वा तं संवदेत् पूर्वं दीक्षां देहि महाप्रभो ॥३॥

  • अन्वय: मुद्गलः उवाच—अथो हे महाभाग! गाणपत्यस्वरूपकं शृणु, येन त्वं गाणपत्ये पदे सुनिपुणः भवेः। यः नरः गणेशभक्तिं कर्तुं समुद्यतः भवेत्, अयं गणेशप्रीतिकामार्थं दीक्षायुक्तः भवेत्। सुशांतस्थं वेदार्थपारगं गाणपत्यं गुरुं नत्वा पूर्वं तं संवदेत्—हे महाप्रभो! दीक्षां देहि।
  • हिन्दी अनुवाद: श्री गणेशाय नमः। मुद्गल ऋषि बोले—"अब हे महाभाग! गाणपत्य (गणेश-उपासना) के स्वरूप को सुनो, जिससे तुम गाणपत्य-पद में पूर्णतः निपुण हो जाओगे। जो मनुष्य गणेश जी की भक्ति करने को उद्यत हो, उसे भगवान गणेश की प्रीति प्राप्त करने हेतु सर्वप्रथम विधिवत् दीक्षा ग्रहण करनी चाहिए। परम शांत स्वभाव वाले, वेदों के गूढ़ अर्थ के पारगामी गाणपत्य गुरु को प्रणाम करके पहले उनसे प्रार्थना करे—'हे महाप्रभो! मुझे दीक्षा प्रदान कीजिए।'

श्लोक ४–६

त्वमेव गणराजोऽसि गाणपत्यपरायणः । मां कुरुष्व महाभाग गाणपत्यं सुशीलकम् ॥४॥ एवं पृष्टो गुरुः शिष्यं वदेद् दृष्ट्वा सुशीलकम् । श्रौतस्मार्तक्रियायुक्तं गणेशभावलालसम् ॥५॥ ततस्तं शिक्षयेदादौ धर्मान् गाणेशकान् परान् । तांस्तुभ्यं कथयाम्येव शृणु सर्वसुखप्रदान् ॥६॥

  • अन्वय: (शिष्यः वदेत्—) त्वम् एव गाणपत्यपरायणः गणराजः असि। हे महाभाग! मां सुशीलकं गाणपत्यं कुरुष्व। एवं पृष्टः गुरुः सुशीलकं, श्रौतस्मार्तक्रियायुक्तं, गणेशभावलालसं शिष्यं दृष्ट्वा वदेत्। ततः तं आदौ परान् गाणेशकान् धर्मान् शिक्षयेत्। सर्वसुखप्रदान् तान् तुभ्यं कथयामि एव, शृणु।
  • हिन्दी अनुवाद: (शिष्य कहे—) 'आप ही साक्षात् गाणपत्य-परायण गणराज हैं। हे महाभाग! मुझ उत्तम शील (सदाचारी) वाले को सच्चा गाणपत्य भक्त बनाइए।' शिष्य द्वारा इस प्रकार प्रार्थना किए जाने पर, गुरु उस शिष्य को सुशील, श्रौत-स्मार्त (वेदोक्त एवं स्मृत्युक्त) कर्मों में संलग्न तथा गणेश-भाव के लिए लालायित देखकर उपदेश दें। इसके पश्चात् गुरु सर्वप्रथम उसे परम गाणेश-धर्मों की शिक्षा दें। वे सभी सुखों को देने वाले धर्म मैं तुम्हें बताता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो।"