मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 151, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४८ | मुद्राराक्षसम् |
|---|
शिष्य—मूर्ख, किमनेन ज्ञातेनाज्ञातेन वा ?
चर—तव उवज्झाओ एव्व जाणिस्सदि जं इमिणा जाणिदेण होदि। तुमं दाव एत्तिअं जाणासि कमलाणं चन्दो अणभिप्पेदो त्ति । णं पेक्ख—
कमलाणं मणहराणं वि रूआहित्तो विमवदइ शीलम् ।
संपुण्णमण्डलम्मि वि जाइँ चन्दे विरूद्धाइँ ॥१६॥( तवोपाध्याय एव ज्ञास्यति यदेनेन ज्ञानेन भवति । त्वं तावदेतावद् जानासि कमलानां चन्द्रोऽनभिप्रेत इति । ननु पश्य—
कमलानां मनोहराणामपि रूपाद्विमवदति शीलम् ।
सम्पूर्णमण्डलेऽपि यानि चन्द्रे विरुद्धानि ॥ )
हिन्दी अनुवाद—शिष्य—मूर्ख ! इसके जानने या न जानने से क्या ( होता है ) ?
गुप्तचर—तुम्हारे आचार्य ही समझेंगे, जो इसके जानने से होता है । तुम तो इतना ही जानते हो कि कमलों को चन्द्रमा पसन्द नहीं है । अच्छा देखो—
अन्वय—मनोहराणामपि कमलानां शीलं रूपात् विमवदति । यानि सम्पूर्णमण्डलेऽपि चन्द्रे विरुद्धानि ॥१६॥
व्याख्या—मनोहराणामपि—सुन्दराणामपि, कमलानां—पद्मानां, शीलं—स्वभावं आचरितं वा, रूपात्—आकृतेः, विसंवदति—रूपमनुहरति । यानि—कमलानि, सम्पूर्णमण्डलेऽपि—षोडशकलासमन्वितेऽपि, चन्द्रे—चन्द्रमसि, विरुद्धानि—विपरीतानि नानुरक्तानीत्यर्थः ॥१६॥
हिन्दी अनुवाद—मनोहर ( होते हुए ) भी कमलों का स्वभाव ( उनकी ) आकृति से उलटा हुआ करता है । ( यथानि ) जो ( अर्थात् वे कमल ) पूर्ण बिम्ब से युक्त होने पर भी चन्द्रमा के विरुद्ध ( आचरण करते ) हैं ॥१६॥
टिप्पणी—रूपात्—अत्र 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इति वार्त्तिकेन पञ्चमी । रूपमपेक्ष्येत्यर्थः । विमवदति—विपरीत आचरण करता है । सम्पूर्णमण्डलेऽपि—पूर्णमण्डल अर्थात् सोलह कलाओं से युक्त होने पर भी ।